Нийт ард иргэддээ хоолны хордлогот халдвараас сэрэмжлүүлж ДЭМБ-аас гаргасан 5 түлхүүр зөвлөмжийг өгч байна. Үүнд: 

Түлхүүр 1

Цэвэр байх нь бичил биетнүүд өсч үржин, тархахаас урьдчилан сэргийлнэ.

•    Гараа хоол бэлтгэх, идэхийн өмнө, бие зассаны дараа тогтмол угаах
•    Хоол бэлтгэхэд хэрэглэгдсэн сав суулга, бүх зүйлийг угаах
•    Гал тогоонд шавьж, шимэгч бусад амьтан орохоос урьдчилан сэргийлэх
•    Суулгалт болон бусад өвчний шинж тэмдэг илэрсэн хүнийг гал тогоонд ойр байлгахгүй байх
•    Ахуйн цэвэрлэгээний материалыг хоол бэлтгэдэг орчноос хол байлгах

Түлхүүр 2

Болсон түүхий бүтээгдэхүүнийг тусад нь байлгах нь бичил биетнүүд дамжихаас сэргийлнэ.

•    Түүхий мах, далайн гаралтай хүнсний зүйлийг чанаж, болгосон хүнсний зүйлсээс тусад нь хадгалах
•    Махны модыг бусад хүнс бэлтгэдэг тавиураас тусад нь байлгах
•    Түүхий хүнсний зүйлийг бэлтгэх багаж, хэрэгслийг хэрэглэхийн өмнө ба дараа нь угааж, цэвэрлэж хэвших
•    Ундны ус бохирдохоос сэргийлэх

Түлхүүр 3

Хоол хүнсийг гүйцэд болгоход бичил биетнүүд идэвхгүйждэг.

•    Хоол, хүнсийг чанаж, 15 минутаас багагүй хугацаагаар буцалган, гүйцэд болгон хэрэглэх

Түлхүүр 4

Хоол хүнсийг зохих хэмд хадгалах нь бичил биетэн өсч, үржихээс сэргийлнэ.

•    Болгосон хоолыг удаалгүй идэх ба тасалгааны температурт 2 цагаас илүү хадгалахгүй байх

Түлхүүр 5

Ундны цэвэр ус, хүнсний аюулгүй түүхий эдийг сонгох нь бохирдлоос сэргийлнэ.

•    Ундны цэвэр ус хэрэглэх
•    Усыг буцалгаж хэрэглэх
•    Хүнсний ногоог угааж, чанаж хэрэглэх
•    Жимсийг угааж, хальсалж хэрэглэх
•    Ус авах, хадгалах, хадгалсан ус түгээхдээ савыг цэвэр байлгах

Эдгээр 5 түлхүүр зөвлөмжийг иргэн та амьдралдаа хэвшүүлснээр хоолны хордлогот халдвараас өөрийгөө болон гэр бүлээ хамгаалж чадна.

Оршил

Гүүний саам сувиллын хүнс, эрүүл мэнд, гоо сайхны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглаж болох манай орны томоохон, өвөрмөц нөөцийн нэг юм.

Манай орон 2 сая гаруй адуутай, үүнээс 900 гаруй мяган саалийн гүүтэй. Судалгаагаар саалийн 3 сарын хугацаанд нэг гүүнээс 500-600л саам гардаг байна.

Монголын сүү үйлдвэрлэгчдийн холбооны судалгаагаар саалийн 3 сарын хугацаанд 40 сая гаруй литр гүүний саам цуглуулах боломжтой.

Гүүний саам нь бусад малын сүүтэй харьцуулахад маш өвөрмөц найрлагатай. Манай ард түмэн 2300 жилийн тэртээгээс гүүний саамыг хэрэглэж ирсэн түүхтэй. Гүүний айраг, саам нь тансаг ундаа төдийгүй, уушиг, ходоод гэдэс, үе мөчний өвчнийг анагаах эмчилгээний ач холбогдолтой болохыг мэдэж, хэрэглэсээр иржээ.

Манай судлаачдаас В.Балдорж, Ц.Намсрай, Р.Индра нар гүүний саамын гарц, Б.Жамсранжав, Б.Сүхбаатар, З.Ичинхорлоо, Ш. Жадамба нар тосны хүчлийн найрлага, саамыг эхийн сүүтэй харьцуулсан судалгааг хийсэн байна. Гүүний саам, айрагны эмчилгээ, сувилгааны ач холбогдлын талаар С.Буяннэмэх, Б.Бүрэнтөгс нар бичсэн байдаг бөгөөд Б.Дагвадорж, С.Бадамжав, С.Отгонжаргал, Цагаан зэрэг эмч нар элэг, цөс, ходоод, арьсны өвчин, үе мөч, ясны сийрэгжилтийг анагаах эмчилгээний арга боловсруулан хэрэглэж байна.

Гүүний саамын судалгаа, хэрэглээ нэг хэсэг орхигдсон байсныг ШУҮ-ийн “Монэнзим” ХХК- ийн хэсэг ажилтан 1997 оноос эхлэн сэргээж, орчин үеийн судалгааны мэдээллээр баяжуулах, саамыг үйлдвэрлэлийн аргаар боловсруулах технологи бий болгон, үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх чиглэлээр нилээд ажил хийж байна. Эдгээр ажлын үр дүнд жилд 20000л гаруй саам цуглуулж, зохистой технологиор боловсруулан, хуурай саам, гоо сайхны олон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна.

Нэг. Гүүний саамын биохимийн найрлагын судалгаа

Гүүний саам бусад малын сүүтэй харьцуулахад уураг, өөх тос, сүүний чихэр багатай. Харин эхийн сүүтэй хамгийн ойролцоо найрлагатай. Бид өөрсдийн хийсэн судалгааны дүнг гадаадын эрдэмтдийн хийсэн дүнтэй харьцуулан харуулав. (Хүснэгт 1, 2, 3).

Хүснэгт 3

Хоёр. Гүүний саам гайхамшигтай шимт чанартай

Шар буурцаг ( Glycine hispida Sieb, Fabaceae )-ийг Япон, Хятад, Зүүн Өмнөд Азийн орнууд болон АНУ–д хамгийн өргөн хэрэглэдэг, хүнсний болон эмийн ургамал мөн.

Ургамлын найрлага: Ургамлын буурцаг 20% орчим тос, 50% хүртэл уураг, 30% нүүрсус агуулна.

Тосны глицерид: линолын хүчил 50%, олейны хүчил 30% Линолены хүчил 7% -аас бүрдэх бөгөөд үүнийг бага зэрэг цэвэрлээд “фосфатидын холимог” -ийг гарган эссенциалийн тариа, капсул, лецитин (sojalecithin) зэрэг эмийг үйлдвэрлэнэ.

Япон, Хятад зэрэг оронд ду-фу зэрэг их хэмжээний уураг агуулсан хүнсийг өргөн хэрэглэх ажээ. Шар буурцгийн үрэнд их хэмжээний изофлавоноид хэмээх эм бэлгийн гормонтай төстэй байгалийн бодис байдгийг судалгаагаар тогтоосон. Хоол хүнсний хэрэглээг, өвчлөлтэй холбон явуулсан ажиглалт, судалгааны дүнд дор дурдсан дүгнэлт хийсэн байна, үүнд:

• Шар буурцгийг долоо хоногт дор хаяад 5 удаа иддэг эмэгтэйчүүдэд зүрхний багтрааны тохиолдол 0,39 байхад, түүнийг хоол ундад хэрэглэдэггүй буюу бага хэрэглэх эмэгтэйчүүдэд энэ өвчний тохиолдлын түвшин 1,0 –д ойртсон үзүүлэлтэй байна.

Японы Олон улсын зүрх судлалын төвийн захирал Yoshihiko Kokubo үүнийг ургамлын изофлавоны бодис зүрхний багтраа үүсэх эрсдэлийг саатуулдаг гэж үзэж байна.

Эстроген – эмэгтэйчүүдийн эрүүл мэндэд маш чухал гормон бөгөөд “сарын юм”-ийг зохицуулахад их рольтой.Энэ гормоны түвшин буурахад эмэгтэйчүүдийн бие мах бодид эрс өөрчлөлт гарч, түргэн өтлөх тийшээ ханддаг байна. Дээр дурдсан судалгаанд зөвхөн орон нутагт 10 –аас дээш жил амьдарч буй, бие эрүүл 40000 гаруй эмэгтэй,эрэгтэйг хамруулсан байна.

Харин энэ нийтлэлд өгүүлснээр Японы судлаачдын дээр дурдсан ажиглалт амеркийн зүрхний судлаачдын дүгнэлтээс өөр байгаа ажээ.

Америкийн судлаачид шар буурцаг хэрэглэх нь зүрхний өвчлөлд ямар нэг шууд нөлөө байхгүй гэж үзэж байна. Ноён Yoshihiko Kokubo америкийн хоол унд,амьдралын хэв маяг, хооллох заншил японоос эрс өөр гэдгийг хэлсэн байна.

Америкчууд япончуудыг бодвол өөх тос ихтэй хоол хэрэглэдэг. Тэрээр нэмж хэлэхдээ, хэрэв энэ ажиглалтад японы том хотын хүн амыг хамруулсан бол мэдээж өөр дүн гарах байсан гэжээ.

Судалгаанаас харахад зүрхний багтраа, шар буурцаг хэрэглэх хоорондын байж болох хамаарал эрэгтэйчүүдийн хувьд онцын ялгаагүй байна. Үүний учрыг судлаачид тайлбарлахдаа, эрэгтэйчүүд эмэгтэйчүүдийг бодвол архи, тамхи илүү хэрэглэдэг учраас тэдгээр нь шар буурцгийн зүрхэнд үзүүлэх нөлөөг дарангуйлдагт оршино гэж үзсэн байна.

Унгар хэлээр нийтэлдэг “ELIXIR” сэтгүүлээс Dr. Т.Зориг

1.Ариун цэврийг сахи
Хоол хүнсийг гартаа барих, идэж эхлэхээс өмнө гараа заавал угааж байх хэрэгтэй.
Хөрс, ус, амьтан, хүн зэрэгт өргөн тархсан байдаг өвчин үүсгэгч аюултай нянгууд нь гараар дамжин хүнсний бүтээгдэхүүнийг халдварлуулж болзошгүй. Хүнсний захаар орох үедээ боловсруулаагүй, түүний бүтээгдэхүүн, ялангуяа махыг гараараа оролдохдоо болгоомжтой байх хэрэгтэй. Гараар хүрч оролдсон бол дараа нь гараа заавал угааж байх ёстой. Угаах боломж гараагүй бол тусгай нойтон салфеткаар арчиж цэвэрлэх хэрэгтэй.
Заримдаа ийм захууд дээр гэрийн тэжээвэр амьтад байдаг бөгөөд эдгээр амьтад нь цөөнгүй тооны халдварт өвчин дамжуулагч байж болзошгүй юм . Тиймээс амьтадад хүрэхээс зайлсхийж, аль болох хол байхыг хичээх хэрэгтэй.
2.Түүний бүтээгдэхүүнийг боловсруулснаас тусад нь байлга
Түц, кафе, цайны газар зэргээр үйлчлүүлэхдээ юуны өмнө боловсруулсан, болгосон бүтээгдэхүүн нь халдвар тарааж болзошгүй түүхий бүтээгдэхүүнээс ангид, тусдаа байгаа эсэхийг анхааран, тодруулж байх хэрэгтэй. Сайтар угааж цэвэрлэсний дараа түүхийгээр нь идэж болох жимс, ногооноос бусдыг нь дутуу шарсан, дутуу болсон, шүүрхий байдлаар хүнсэнд хэрэглэхээс зайлсхий.
Түүхий, эсвэл дутуу болгосон өндөг бүхий салат, хачир, майонез зэрэг нь эрүүл мэндэд аюултай байж болзошгүй. Хүнсний түүхий бүтээгдэхүүн нь аюултай бичил биетүүдийг тээсэн нөхцөлд боловсруулсан, болсон бүтээгдэхүүнийг халдварлуулна. Ингэснээр боловсруулж болгон аюулгүй болгосон хүнсний бүтээгдэхүүнийг дахин халдварлуулдаг.
3.Хүнсний бүтээгдэхүүнийг гүйцэд сайтар чанаж, эсвэл шарж болгож бай
Хоол, хүнсийг гүйцэд болтол чанаж, эсвэл шарж байх, хүнсэнд хэрэглэхдээ халуунаар хэрэглэж байх тал дээр маш сайн анхаарах хэрэгтэй. Ялангуяа далайн гаралтай бүтээгдэхүүн, өнгө нь улаан, эсвэл шүүс нь улаан ягаан өнөгтэй байгаа шувууны мах, шарж болгоогүй байгаа татсан мах, гамбургер зэргээс зайлсхийх хэрэгтэй.

Сайтар чанах, гүйцэд шарах үед аюултай бичил биетүүд нь устдаг болохоор гүйцэд боловсруулах нь хүнсний бүтээгдэхүүний аюулгүй байдлыг хангах хамгийн энгийн бөгөөд үр дүнтэй арга юм. Чанаж, эсвэл шарж боловсруулж байгаа бүтээгдэхүүний аль хэсэгт нь +70 градусаас доошгүй температур хүртэл халаахыг гүйцэд боловсруулсанд тооцно.
Халаасан хоол идэх дуртай хүмүүс тэгэхээр хоолоо ядаж 70 градус хүртэл халаасны дараа хэрэглэж байх хэрэгтэй.
4.Хүнсний бүтээгдэхүүнийг аюулгүй температурт хадгал
Бэлдэж болгосон бүтээгдэхүүнийг тасгалгааны дулаанд нэлээд хэдэн цагийн турш хадгалах нь хүсний бүтээгдэхүүнээс үүдэлтэй өвчин тусах бас нэгэн том эрсдэл юм. Тиймээс зоогийн газар, цайны газар, кафе, гуанзанд, эсвэл гудамжинд гар дээрээс зарж байгаа бүтээгдэхүүн нь час халуун биш, эсвэл хөлдөөгөөгүй, эсвэл хөргөгчинд хадгалагдаагүй тохиолдолд худалдан авах, идэхээс зайлсхийх хэрэгтэй.
Тасалгааны дулаанд аюултай бичил биетүүд нь маш хурдан үрждэг. Харин бүтээгдэхүүнийг хөргөсөн, эсвэл хөлдөөсөн буюу +5 градусаас бага температурт хадгалсан, эсвэл +60 градусаас дээш халаасан үед аюултай бичил биетүүдийн үржил нь удааширч, эсвэл бүрэн зогсдог.
5.Аюлгүй ус, аюулгүй хүнсний бүтээгдэхүүн хэрэглэж бай
Зайрмаг, цоргоны ус, хөөрүүлээгүй сүү зэрэг нь аюултай бичил биетээр халдварлагдсан байх эрсдэл өндөр. Таагүй санагдсан, эвгүй харагдсан бол хэрэглэхээс зайлсхийсэн нь дээр.
Жимс, ногоог түүхийгээр нь хэрэглэх гэж байгаа бол заавал арилгаж цэвэрлэн, сайтар угааж байх ёстой. Хальс нь гэмтсэн, муудсан жимс, ногоо хэрэглэхээс зайлсхий. Учир нь хүнд хортой химийн бодисууд нь гэмтсэн, муудсан бүтээгдэхүүнд ихээр хуримтлагдсан байх эрсдэл маш өндөр. Жишээлэхэд, ногоон салат зэрэг ногоон навтай зарим хүнсний ногоо нь арилгахад тун хэцүү бичил биетүүдээр халдварлагдсан байж болзошгүй юм. Тиймээс иймэрхүү ногооны цэвэр байдалд эргэлзэж байгаа бол идэхгүй байсан нь дээр.
Савласан ус нь илүү аюулугүй ч хэрэглэхийн өмнө бөглөөний лац задраагүй эсэх, урд нь задлагдсан эсэхийг заавал шалгаж байх хэрэгтэй.
Ундны ус шаардлага хангахгүй гэж санагдаж байгаа тохиолдолд заавал буцалгаж хэрэглэж байх ёстой. Буцалгах явцад усанд агуулагдаж байгаа бичил биетүүд устдаг. Буцалгах боломжгүй бол нарийн шүүлтүүрээр шүүх, эсвэл йодын шахмал эм зэрэг ариутгагч бодисоор ариутгаж байх хэрэгтэй.

Эрчүүдэд зориулсан хүнсний бүтээгдэхүүн
 Улаан лооль
Энэ хүнсний бүтээгдэхүүнийг манайхан “помьдор” гэж яриад сурчихсан байдаг. Улаан лоолинд ликопин нэртэй бодис ихээр агуулагддаг. Харин ликопин нь түрүү булчирхайг хэвийн үйл ажиллагаа явуулахад зайлшгүй хэрэгтэй байдаг төдийгүй эрт хөгшрөх, хорт хавдраас сэргийлдэг ажээ.

 Улаан чинжүү
Зүрхний хэвийн ажиллагаанд хэрэгтэй. Үүний дээр хоёр ширхэг чинжүүнд витамин С-ийн өдрийн тун агуулагдаж байдаг.

 Хар усан үзэм
Хар усан үзмэнд хөгшрөлтөөс сэргийлсэн, сэтгэл санаа ба бие махбодийг өөдрөг болгох нөлөөтэй бодисууд агуулагдаж байдаг.

 Мах
Хүн хэрэгтэй холестерин нь махаар дамжин биед нэвтрээд тэндээ бэлгийн гормонуулдын суурь нь болж өгдөг. Тиймээс жинхнэнэ эрчүүд махыг хэрэглээнээсээ хасах гэж яардаггүй.

 Чангаанз ба үзэм
Тархины үйл ажиллагааг дэмжихэд шаардлагатай. Өдөрт атгыг идээд байхад л хангалттай.

Харин самар, шошын төрлийн ургамлууд, далайн гаралтай бүтээгдэхүүнүүд зэрэг нь хүйс харгалзалгүйгээр хоолонд байх байх ёстой. Мөн өндөг, сүү хоёр нь уургийн эх үүсвэр болдог. Мөн чиндун жимс буюу оливийн тос, эсвэл цэвэрлэж тунгалагжуулаагүй наран цэцгийн тосыг хүйс харгалзалгүй хэрэглэж байх хэрэгтэй.

Эмэгтэйчүүдэд зориулсан хүнсний бүтээгдэхүүн
 Загас
Загас нь залуу нас, оюун ухааны сэргэлэн байдлыг хадгалахад заавал хэрэгтэй байдаг селен, фосфор, омега-3 тослог хүчил зэргийг агуулж байдаг.

Овъёосны чанамал
Овъёосны чанамал нь судсыг цэвэрлэх нөлөөтэй эслэгүүдийг агуулж байдаг. Үүнээс гадна залуу нас, арьс, судсыг бэхжүүлэх нөлөөтэй витамин Е агуулагддаг.

 Байцаа
Эслэг, фолийн хүчил, С витаминыг агуулж байдаг. Байцаа маш олон төрөл янз болохоор өөрт таалагдагийг нь сонгоод хэрэглэж болно. Мөн өвөлдөө өөрийн дарсан байцааг хэрэглэж байхад ер илүүдэхгүй.

 Авокадо
Үс, хумсны байдалд сайнаар нөлөөлдөг калий ба олон төрлийн витаминуудыг агуулж байдаг. Судсанд их тустай, даралтыг тогтворжуулдаг.

 Нэрс
Ер нь ямар ч жимс нь нүдний харааг тогтворжуулах, хөгшрөлтөөс сэргийлэх үйлчилгээ үзүүлдэг олон тооны амин дэм агуулж байдаг.

Ийм нөхцөлдюу эрхэм компаний эзэд нь мөнгө сарвайн эрдэмтэн мэргэдээс тусламж хүссэн нь ойлгомжтой. Цаадуул нь, мөнгийг нь тоолж үзчихээд мөрөө нэг хавчин, нүдний шилээ нэг засчихаад химийн аргаар гаргаж авсан хямд төсөр орлуулагч бодисууд буюу хүсний нэмэлт бодисуудын үйл олноор нь зохион бүтээчихэж. Тэдгээр бодисуудыг нь ашиглан компаний эзэд нь хуучин аргаар хийсэн бол хэзээ ч байж боломгүй хүртэл төрөл бүрийн хүсний бүтээгдэхүүнүүдийг үйл олноор нь үйлдвэрлэн, зарж “лайтай их ашиг” олж эхэлжээ. Уламжлалт аргаар хийсэн бол хэзээ ч байж боломгүй бүтээгдэхүүнүүдийн нэг нь чипс. Гахайн мах, кимчи, эсвэл бүр алимны амттай, ногоон, улаан, хүрэн өнгөтэй чипс г.м.

Хүнсний үйлдвэрлэлд ашигладаг нэмэлт бүтээгдэхүүнүүдийг нийтэд нь Е үсгээр тэмдэглэдэг.

Е101 – E180 нь хүнсний будагч бодисууд

Эдгээр бодис нь бүтээгдэхүүний хүссэн өнгөөр будах, эсвэл боловсруулалтын үед алдагдсан өнгийг нь дахин сэргээх зорилгоор ашигладаг. Жишээлэхэд, хиамын чанах үед мах саарал өнгөтэй болно. Тэгэх ч ёстой. Гэвч саарал өнгөтэй хиам нь худалдан авагчид таашаадаггүй, борлуулалт нь муу байдаг тул будагч нэмж улаан ягаан өнгөтэй болгодог. Гэхдээ бета каротин гэх мэтийн биологийн гаралтай будагчид бас байдаг. Ийм будагчийн нөлөөгөөр жишээлэхэд, лууван байгалиасаа улаан өнгөтэй болдог.

E200 – E229 нь консервантууд буюу хадгалалтын хугацааг уртасгадаг бодисууд. Элдэв мөөгөнцөр, нянгийн үржлийн дарамтлах замаар бүтээгдэхүүнийг муудахаас сэргийлдэг.

E300 – E399 нь антиоксиданд, исэлдэхээс сэргийлэгч бодисууд. Бүтээгдэхүүнийг гашилж, исэлдэн өнгө нь муудахаас хамгаална. Заримдаа С витамин, Е витамин гэх зэрэг байгалийн нэгдлүүд байдаг бол заримдаа химийн аргаар гаргаж авсан бодисууд байдаг.

E400 – E499 нь тогтворжулагч бодисууд. Бүтээгдэхүүний нягтрал алдагдахаас сэргийлэх наалдамтгай, нийлэмтгий чанарыг нь нэмэгдүүлнэ.

E500 – E599 нь эмульгаторууд. Эдгээр бодисууд нь ус ба тос гэх мэтийн байгаль дээр хэзээ ч нийлдэггүй шингэнийг нийлүүлсэн нэгэн жигд шингэн гаргаж авахад тусладаг. Мөн хөвсгөр болгодог.

E600 – E699 нь амт, үнэрийг хүчтэй болгогч бодисууд. Өөрөөр хэлбэл ийм бодисуудыг нэмсний дараа бүтээгдэхүүний үнэр, амт нь хадгалалтын явцад алдагдана гэж айлтгүй.

E900 – E999 гялалзуулагч бодисууд. Бохь гэх мэт зарим бүтээгдэхүүнийг харахаар нэг их гоё гялалзаад байдаг даа? Гурил г.м. бүтээгдэхүүний чанар алдагдахаас сэргийлнэ.

Е1000 нь сүүлийн үед гарч ирсэн шинэ нэмэлтүүд.

Гэтэл өөр нэг хэсэг эрдэтэмтэд нь нөгөө хэсгийнхээ гаргаж ирсэн тэдгээр хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн, бодисууд нь хүний биед тун ч таагүй, зарим үед бүр үхлийн аюултай нөлөө үзүүлдэг болохыг нь тогтоох нь тэр. Үүнийг мэдсэн ард олон дургүйцэхэд төр нь хэрэглэж болох, хэрэглэх болох бодисуудыг заасан хууль тогтоомж гарч ирсэн. Үүний улмаас хүсний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэгчид нь ямар гээчийн химийн бодисыг бүтээгдэхүүнээ нэмж байгаагаа сав баглаа, шошго дээрээ заавал зааж өгөх ёстой болсон юм. Хүн ямар гээч химийн бодис идэж байгаагаа мэдэж аваад, өөрөө сонголт хийг гэж. Гэвч улс болгон өөрийн эдийн засаг, төсөв мөнгө энэ тэрээ бодоод энэхүү хориотой жагсаалтыг янз бүрээр танаж байдаг. Үр дүнд нь нэг улсад хориотой бодисыг өөр улсад зөвшөөрсөн байх г.м. Аль улсад хориотой химийн нэмэлтийн жагсаалт хамгийн цөөн гэдгийг та лав гадарлаж байгаа биз.

Тэгэхээр юмыг яаж мэдэх вэ, гял цал болсон эрээн мяраан гоё хайрцагтай гадгаад дотоодын бүтээгдэхүүн авахаасаа өмнө сав баглаа, шошго энэ тэрийг нь хараад дараах зүйлс байгаа эсэхийг шалгаж байгаарай. Ялангуяа хүүхдийн идэх дуртай чихэр, уух дуртай ундаа, зажлах дуртай бохь зэргийг авч өгөхийн өмнө сайтар шалгаж байгаарай.Нэрээ төрөө боддог томоохон компаниуд дийлэнх тохиолдолд ямар гээч Е хийснээ орц, найрлага дээрээ заавал заасан байдаг. Ийм тэмдэглэгээ байхгүй бол … нь дээр байх.

Хүсний аюулгүй байдлын жил энэ тэр гээд сүржин юм олон сонсогддог ч энэ Е-ийн дундаас манай улсад аль хориотой, аль нь хориогүй байгаа нь мэдэгдэхгүй юм. Аргаа бараад хойд зүгийн мэргэжилтнүүдийн гаргасан жагсаалтыг оруулсан нь энэ. Манайд энэ талаар шинжлэх ухааны үндэслэлтэй арга хэмжээ авагддаггүй бололтой юм. Наад захын жишээ саяын мелалинтай холбоотой дуулиан. Гадгаадад л меланин гэж бөөн юм болоогүй бол “бяд чинь” мэдэхгүй л нөгөө сүүг нь уугаад л байх байсан.

Хүнд тийм ч сайнгүй нөлөө үзүүлдэг талууд:
-Кофе хэт их хэмжээгээр уухад зүрхний өвчин тусах эрсдэл нэмэгддэг.
-Цусан дахь холестериний хэмжээг нэмэгдүүлж болзошгүй.
-Хэт мэдрэмтгий хүмүүс уувал толгой таллаж өвдөх шинж тэмдэг илэрч болзошгүй.
-Эмэгтэйчүүд хэт их хэмжээгээр уухад яваандаа яс сийрэгжилт үүсэх эрсдлийг нэмэгдүүлдэг.

Найрлага
Кофе нь кофеин болон олон төрлийн бусад идэвхтэй бодисуудыг агуулдаг ч никотиний хүчил нэртэй ганц л амин дэм тэжээлийн бодисын хувьд ач холбогдолтой юм. Кофений үрийг хуурах үед никотины хүчил үүсдэг. Нэг аяга кофе нь 1мг хэртэй энэ витаминыг агуулдаг. Гэхдээ хүний никотиний хүчлийн өдрийн хэрэгцээг дан ганц кофегоор хангана гэвэл өдөр 15 аяга кофе уух хэрэгтэй болно.
Иймд кофений тэжээллэг чанарыг нэмж хийдэг сүү, чихэрийг хэмжээ гол төлөв тодорхойлдог гэж болно.

Домог
“Кофе” гэсэн нэр нь “сэргээгч, өдөөгч” гэсэн утгатай араб хэлний qabwa гэсэн үгнээс гаралтай. Нэгэн домогт өгүүлснээр бол зөнч мэргэн Мухаммедийг нойрмоглоод өмнөө тавьсан зорилгодоо хүрч чадахгүй байж болзошгүй гэж болгоомжлоод Гавриил нэртэй чагаа тэнгэр кофег анх өргөн барьсан гэдэг. Харин анх удаа аяга кофе уусан зөнч мэргэн Мухаммед нь дараалан 40 хөлөг баатрыг тулаанд ялж, залгуулаад 40 эмэгтэйтэй дараалан дэр нэгдсэн гэж ярьдаг.

Кофе ба холестерин
Өдөрт зургаа, түүнээс олон аяга кофе уудаг хүмүүсийн зүрхний өвчнөөр өвдөх эрсдэл нь эрс нэмэгддэг болохыг олон тооны судалгаа харуулсан байдаг. Гэхдээ энэ сөрөг нөлөө нь кофенд агуулагддаг кофеинтэй холбоотой юм. Нунтаг кофе дотуур уур гүйлгэх, ус хийгээд буцалгаах зэрэг аргаар кофе бэлдэх үед цусан дахь холестериний хэмжээг нэмж, улмаар зүрхний өвчин үүсэх эрсдлийг нэмэгдүүлдэг хоёр бодис ялгардаг ажээ. Кофестро, кофеол гэсэн нэртэй энэ хоёр бодис нь кофений үрэнд агуулагдаж байдаг ч уусдаг кофе бэлдэх явцад кофег цаасаар шүүх, кофе буцалгагчид кофе бэлдэх үед зайлуулагддаг байна.

Кофе ба зүрх судасны эмгэг
Кофе уусны дараагаар судасны лугшилтын тоо нэмэгдэж, цусны даралт бага зэрэг өснө. Улмаар хэтрүүлэлгүй, тохируулж хэрэглэх үед даралт ихсэх өвчин үүсдэггүй болохоор даралт ихсэх өвчинтэй хүмүүс ч тааруулаад кофе уугаад байх боломжтой. АНУ, Их Британид явуулсан судалгаагаар шүүсэн кофе хэрэглэх нь зүрхний өвчин туссан хүмүүсийн зүрхний хэмнэлийг алдагдуулдаггүй гэдгийг харуулсан юм. Тэгэхээр зүрхний өвчин тусаад илааршиж яваа хүмүүст кофеноос гарах онц чухал шалтгаан байхгүй гэсэн үг.

Гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг нэмэгдүүлдэг нөлөө
Кофенд агуулагддаг бодис нь мөн чанартаа туулга, гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөнийг нэмэгдүүлэх үйлчилгээгүй ч кофе уухад тодорхой хэмжээгээр ийм нөлөө үзүүлдэг. Гэхдээ кофенд агуулагддаг 300 гаруй нэр төрлийн органик бодисуудаас яг аль нь ийм нөлөө үзүүлээд байдгийг одоо хүртэл тогтоож чадаагүй байдаг. Ямар ч л байсан кофеин нь шээс хөөх үйлчилгээтэй гэдэг нь нотлогдсон гэж болно.

Гарч болзошгүй сөрөг нөлөө
Кофений хэрэглээ нь нойр булчирхайн өмөн, г.м. хорт хавдар үүсэх эрсдлийг нэмэгдүүлдэг байж болзошгүй гэсэн таамаг нь батлагдаагүй. Харин ч бүр кофений хэрэглээ нь бүдүүн гэдэсний хорт хавдраас сэргийлэх нөлөө үзүүлдэг гэдгийг судалгаагаар баталсан байдаг.

Гэхдээ эмэгтэйчүүд кофенийхээ хэрэглээг хязгаарласан нь эрүүл мэндэд нь өлзийтэй гэж эмч нар үздэг гэдгийг мэдэж авахад илүүдэхгүй. Өдөрт 2-3 аяга кофе уудаг эмэгтэйчүүдийн дунд цэвэршсний дараа, нас ахихын хэрээр яс сийрэгжих өвчин үүсэх магадлал нэмэгддэг болохыг судалгаа харуулсан юм. Тэгэхээр кофе их уудаг бүсгүйчүүд эмчид үзүүлж, тэдний зөвлөсний дагуу кальцийн бэлдмэл энэ тэрийг хэрэглэж байхад илүүдэхгүй л байх.

Мөн кофе нь толгой таллаж өвдөх өвчний шалтгаан болох нь цөөнгүй. Улмаар зарим хүн шөнө кофе уулгүйгээр нойр нь хүрэхээ байчихдаг.

Кофеингүйжүүлэх аргууд
Кофег кофеингүй болгохын тулд химийн олон төрлийн бодисын урвалд оруулдаг. Тэгэхээр кофеингүй кофе уух дуртай хүмүүс тэдгээр химийн бодисын нөлөөлөлд өртдөг. Жишээлэхэд, кофений кофеинийг ялгаруулан салгах нөлөөтэй хоёр бодис нь хорт хавдар үүсэх нөлөө үзүүлдэг болохыг судлаачид тогтоосон байдаг. Тэгэхээр кофеингүй кофе уухыг хүсч байгаа хүмүүс нь кофег усанд уусгах замаар кофеинээс ангиржуулах аргыг хэрэглэсэн нь дээр.

Жирэмсэн, хөхүүл хүүхдтэй эмэгтэйчүүдэд үзүүлэх нөлөө
Бие давхар, эсвэл хүүхдээ хөхөөр хооллодог эмэгтэйчүүд нь өдөрт 1-2 кофе уухаар хязгаарлах хэрэгтэй. Учир нь хүний ураг нь кофенд агуулагддаг кофеинийг гадагшлуулахдаа насанд хүрсэн хүнээс удаан. Тэгэхээр кофеиний үзүүлэх нөлөө ч удаан гэсэн үг. Кофе шээс хөөх үйлчилгээтэй болохоор кальцийн гадашлуулалтыг хурдасгадаг. Иймд их хэмжээгээр кофе ууж байгаа хүн яс сийрэгжин хэврэг болох эмгэг тусах эрсдэл өндөртэй болж ирнэ.

Хүүхдийн хэрэглээ
Сэргээх үйлчилгээтэй эм гэдэг утгаар нь кофег 2-оос дээш насны хүүхдэд аяганы ¼ илүүгүй тунгаар өгч болно.

Үүнээс их хэмжээгээр кофе уух үед хүүхэд эхлээд хэт сэрэлд автан нойргүйдүүлдэг. Улмаар ингэж хэт сэрэлд автсан мэдрэлийн эсүүд туйлдан ядарснаар хүүхэд нойрмог, хурдан ядардаг болно. Кофеин нь амьсгалах тоог нэмэгдүүлдгээс гадна, зүрхний цохилтын тоог олшруулах замаар зүрхэнд ирэх ачааллыг ихэсгэж, шээс ялгаруулалтыг ихэсгэх замаар бөөрөнд ирэх ачааллыг нэмэгдүүлэхээс гадна ходоодны шүүс ялгаруулалтыг ихэсгэн нойр булчирхайн ачааллыг нэмдэг. Үр дүнд нь өсч торниж яваа хүүхдийн бие махбодь байвал зохих хэмжээнээс илүү өндөр ачаалалтай ажиллаж эхэлдэг нь яав ч сайн нөлөө үзүүлэхгүй нь ойлгомжтой.

Ингээд ч зогсохгүй кофе нь богино хугацаанд дадал, хамаарал үүсгэдэг. Өөрөөр хэлбэл нэгэн төрлийн дон болдог. Тэгэхээр кофенд дадчихсан, хамааралтай, сурчихсан хүүхэд кофе уухгүй л бол цуцамтгай, сулбагар явдаг болно. Ийм хүүхдийг кофеноос хараат байдлаас салгахын тулд оронд нь сүүтэй какао буцалгаж өгдөг. Дашрамд сонирхуулахад какаонд агуулагддаг магни ядаргаа тайлж, мэдрэлийн цуцалтыг арилган, кальцийн шингэлтийг сайжруулдаг. Ингэхдээ кофе, эсвэл сүүтэй какао уухдаа аль болох бага чихэр хийж байгаарай.

Кофеины нөлөө
Хүний биед хэрэгтэй нөлөө

1.Зөөлөн сэргээгч/ өдөөгч. Өөрөөр хэлбэл хэтрүүлэлгүй хэрэглэвэл тархины үйл ажиллагааг сайжруулж чаддаг.

Сөрөг нөлөө

1.Дасал үүсэхэд шаардлага үүснэ.
2.Нойргүйдэл үүснэ.
3.Ясны эдээс эрдэс бодис алдагдах хурдыг эрс нэмнэ.
4.Хэрэглээ хэтэрвэл толгой өвдөх г.м. олон асуудал үүснэ.
5.Зүрхний үйл ажиллагааг хэт ихэснэ.

Кофеин нь хоргүй ч гэлээ дасал үүсгэдэг бодис. Хэтрээд байгааг яаж мэдэх юм бэ гэсэн асуулт гарах нь зүйн хэрэг. Тэгэхээр дараах шинж тэмдэг илэрвэл кофеин г.м. таагүй бодисын хэрэглээ хэрээс хэтэрсэн гэж үзэж болно. Үүнд, салгалах, хөлрөх, зүрх салгалах, зүрхний лугшилтын тоо эрс нэмэгдэх,толгой таллаж өвдөх. Гэхдээ нэгэнт дасал болсон үед кофений хэрэглээг эрс зогсоох хэрэггүй. Учир нь эрс зогсоосны дараагаар толгой өвдөх, уцаарлан бухимдах зэрэг шинж тэмдэг илэрдэг.

Хүүхдийн ундаа, чихэр, шоколад зэрэгт агуулагдсан кофеин нь нойргүйдэл үүсгэдэг гэдгийг мэлэж байхад илүүдэхгүй болов уу. Жишээлэхэд, унтахынхаа өмнө 1-2 аяга кола уувал нойр нь сэргэнэ г.м.

Даралт өндөртэй, зүрх, бөөрний эмгэгтэй хүмүүс кофег хэрэглээнээсээ бүрэн хассан нь хамгийн зохистой гэж үздэг.

Агуулга
Кофеин кофеин гээд байдаг ч хаанаа хэдий хэмжээгээр агуулагддагийг нь хэлээд өгдөг газар цөөхөн. Иймд манай сайт дараах тодруулгыг оруулж байна. /энд нэг аяга буюу 150 мл, эсвэл 125 грамм хуурай бүтээгдэхүүнд агуулагддаг кофеинийг заасан байгаа./

Нунтагласан кофе – 115;
Уусдаг кофе – 65;
Цай – 40;
Кола – 18;
Какао – 4;
Шоколадны ундаа – 3;
Кофеингүй кофе – 3;
Кофеингүй цай – 3;
Хар – 80;
Сүүтэй шоколад – 20;
Өвчин намдаах үйлчилгээтэй хоёр ширхэг эм- 60

Эцэст нь хэлэхэд хэтрүүлвэл эрдэнэ ч хор болно, тохируулбал хор ч эрдэнэ болно гэсэн мэргэдийн үг байдгийг санаж явахад илүүдэхгүй байх.

Юуны өмнө даралт ихсэх талаарх дараах зүйлсийг тогтоож авах хэрэгтэй.

Даралт ихсэх гэдэг нь биеэ даасан тусдаа өвчин төдийгүй зүрхний ишемик өвчний үндсэн хүчин зүйлс болж өгдөг. Даралт ихсэх эмгэгтэй үед тархины цус харвалт, зүрхний шигдээс зэрэг эмгэг үүсэх эрсдэл нэмэгддэг. Эмчилгээг зөв хийхийн тулд эмчийн заасан үзлэг, шинжилгээг хийлгэх шаардлагатай.

Даралтын ихсэлт нь эм тан уух онц шаардлагахгүй дунд зэрэг байх нь цөөнгүй. Үүнийг мэдэж байх нь их чухал. Учир нь эмчилгээ амжилттай болох эсэх нь эмчээс төдийгүй танаас өөрөөс чинь ихээхэн хэмжээгээр шалтгаалж байдаг. Өөрөөр хэлбэл даралт ихсэх эмгэгтэй хүн энэхүү эмгэгийнхээ талаар хэр их бодит мэдээлтэй байж, түүндээ хэрхэн хандаж байгаагаас маш их зүйл хамаарна.

Тиймээс даралт ихэсэхэд хүргэсэн хүчин зүйл нь ямар байхаас үл хамаараад энд өгөхдөх энгийн боловч маш чухал дүрмийг дагаж мөрдөх хэрэгтэй. Тэгээд ч хүнээс нэг их цаг, хүч шаардахгүй дүрмүүд.

Дүрэм №1. Артерийн даралтаа тогтмол хянаж байх
Хэдэн настайгаас үл хамаараад дараах журмын дагаа артерийн даралтаа тогтмол хянаж байх хэрэгтэй, үүнд:
• Даралт чинь хэзээ ч ихсэж байгаагүй бол хамгийн цөөндөө 2 жилд 1 удаа
• Даралт чинь хамгийн цөөндөө ганц удаа ч гэсэн ихсэж байсан бол жилдээ 1 цөөнгүй удаа
• Даралт чинь ихэсдэг ч эвгүй мэдрэмж төрдөггүй бол сардаа нэгээс цөөнгүй удаа
• Даралт ихсэхийг дагалдан бие чинь эвгүйрхэдэг бол эмчийн зөвлөсний датвтамжийн дагуу буюу ямар ч байсан дээрх давтамжуудаас цөөнгүй

Тогтоож авах зүйлс:
- 1999 онд Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас гаргасан зөвлөгөөний дагуу мөнгөн усны баганы 130/85 мм –ээс бага даралтыг хэвийн гэж үзнэ.
- 130/85 ба 140/90 мм-ийн завсрын даралтыг хэвийн өндөр даралт гэж үзнэ
- 140/90 мм-ээс дээш даралтыг артерийн гипертони буюу даралт ихсэлт гэж үзнэ. Даралт ихсэлттэй олон хүний ихсэлт нь дунд зэрэг байдаг тул эвгүй мэдрэмж тэр бүр мэдрээд байдаггүй. Гэвч шинж тэмдэг илрэхгүй яваад байна гэдэг нь эмгэг огт байхгүй гэсэн үг биш гэдгийг мартаж болохгүй.

Дүрэм №2. Зохистой хооллолтын дүрмийг дагах
Хүний биеийн тэжээлийн бодис, амин дэм, эрдэсийн хэрэгцээг ханган эрүүл мэндийг сахихад эерэг нөлөө үзүүлдэг хооллолтыг зөв зохистой гэнэ.

Зохистой хооллолтын үндсэн зарчмууд
Өдөр тутмын ажил амьдралд зарцуулж байдаг эрчим хүч / энергийн зарцуулалт ба нийлүүлэлт нь зохистой тэнцвэртэй байх ёстой.
Хоолоор орж ирж байгаа тэжээлийн бодисууд /өдөрт авч байгаа илчлэгийн 15% нь уурагнаас, 30% нь өөх тосноос, 55% нь нүүр уснаас авч байх,/ эрдэс бодис болон амин дэмүүд өөр хоорондоо зохистойгоор тэнцвэртэй байх.

Хоолны дэглэм
Хоолыг хоногт 4-5 удаагаа цөөнгүйгээр, тогтмол нэг цагт идэж байх нь хамгийн зохистой гэж үздэг. Ингэхдээ унтахын өмнө хэт их идэж хэрэггүй. Өглөө ба оройн хоолны хоорондын завсар10 цагаас хэтрэхгүй байхыг хамгийн зохистой гэж үзнэ.

Тогтоож авах зүйлс:
Хүний уургийн өдрийн хэрэгцээ нь 90-95 грамм байна. Мах, загас, шувуу, сүүн бүтээгдэхүүн, өндөг гээд амьтны гаралтай бүх төрлийн бүтээгдэхүүнд хүний биед шаардлагатай уураг агуулагдаж байдаг. Харин шош, вандуй, төмс, буудай зэрэг нь ургамлын гаралтай уургийн эх үүсвэр юм. Хоногт хэрэглэж байгаа уургийн 1/3 нь амьтны гаралтай, 2/3 нь ургамлын гаралтай байхаар тохируулахыг мэргэжилтнүүд зөвлөдөг.

Хүний өдрийн өөх тосны хэрэгцээ нь 80-100 грамм. Энэ хэмжээний тал орчим хувь нь мах, хиам, сүү зэрэг бүтээгдэхүүний найрлагад багтан хүний биед орж ирж байдаг. Хоол, чанамал, салат, талх зэргийг амтлахдаа хоногт 40-50 граммаас ихгүй тос хэрэглэхийг зөвлөдөг. Өөрөөр хэлбэл 1:2 гэсэн харьцаатай амьтны ба ургамлын гаралтайг тос 3 хоолны халбага. Наран цэцэг, эрдэнэ шиш, оливын зэрэг ургамлын гаралтай тос, загас, далайн бүтээдэхүүнд артерийн даралтыг хэвийг болгоход хэрэгтэй бодис, тосонд уусдаг амин дэмүүд байдаг. Далайн загасны тосонд даралт ихсэх, цус хатуурах өвчний үед хэрэглэхэд нааштай нөлөө үзүүлдэг хагас ханасан тослог хүчил гэгч зүйл агуулагддаг.

Хүний өдрийн нүүр усны хэрэгцээ нь 300-350 грамм. Нүүрс ус нь дотроо энгийн ба нийлмэл гэсэн хоёр янз. Хүний өдрийн хэрэгцээний дийлэнх хэсэг буюу 300 грамм хүртэлхийг нийлмэл нүүр усаар хангаж байх ёстой. Эдгээр нь талх, чанамал /каша/, гоймон, төмс, хүнсний ногоо, жимс гэсэн цардуул буюу крахмал агуулсан бүтээгдэхүүнүүд юм. Элсэн чихэр, амттан, чихэрлэг ундаа зэрэгт агуулагддаг энгийн нүүрс усны хэрэгцээ хоногт 40 граммаас ихгүй байхыг хамгийн зохистой гэж үзнэ.

Мөн хоолны давс буюу натрийн давсны хэрэгцээний хэрэглээг хоногт 5 грамм хүртэл багасгах шаардлагатай. Энэ нь овоололгүйгээр тэгшилж дүүргэсэн цайны нэг жижиг халбага гэсэн үг. Үүнтэй зэрэгцэн калийн давсны хэрэглээг 5-6 грамм болгож нэмэх хэрэгтэй. Далайн байцаа, байцаа, үзэм, вандуй зэрэг бүтээгдэхүүний 100грамм тутамд нь 0,5 грамм хүртэл калийн давс агуулагддаг. Мөн нойтон үхрийн мах, гахайн мах, далайн загасны мах, томат, хүрэн манжин, ногоон сонгино, усан үзэм зэрэг бүтээгдэхүүний 100 грамм тутамд 0,4 грамм хүртэл калийн давс агуулдаг. Даралт бууруулахад нөлөөлдөг эрдэс давс, бодисууд нь хүрэн манжин, бөндгөр сонгино, сармис, үхрийн нүдэнд агуулагддаг.

Цэвэр байгалийн гаралтай буюу элдэв бордоо зэргээр бордоогүй малын аарц, ээдэм, мах болон химийн бордоо ашиглалгүй ургуулсан ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүнүүд нь 100 грамм тутамдаа 0,1 грамм хүрэхгүй багаар натрийн давсыг агуулж байдаг. Хадгалах хугацааг сунгах зорилгоор хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүнүүд нь хоолны давсыг ихээр агуулдаг. Наад захын жишээ нь хиам нь нойтон махнаас 10-15 дахин их давс агуулж байдаг.

Цаашилбал, хурц, халуун ногоотой, дарсан давсалсан, нөөшилсөн, хөөлгөсөн, чихрлэг бүтээгдэхүүний хэрэглээг эрс багасгаж, эсвэл бүрмөсөн хассан нь дээр. Хоол бэлдэх аргын хувьд гэвэл чанах, жигнэх, ууранд болгох аргуудыг сонгох хэрэгтэй. Хааяа нэг удаа хөнгөн шарж боловсруулж болно. Хоол бэлдэв явцаа бус харин бэлэн болсон хойно нь амсаж давслаж сурах хэрэгтэй. Сул шингэний хэрэглээ, ялангуяа рашаан, хийжүүлсэн ундааны хэрэглээг хоногт 1,5 литр хүртэл хязгаарлах хэрэгтэй.

Дүрэм №3. Муу зуршлаасаа салахыг хичээх
Тамхи татах, архи хэтрүүлэн хэрэглэг нь эрүүл мэндэд муу нөлөө үзүүлдэг. Тамхины утаанд агуулагддаг никотин нь хөөрлийн нөлөө үзүүлж, зүрхэнд ирэх ачааллыг нэмэгдүүлэн судас агшааж артерийн даралтыг нэмэгдүүлдэг. Архины нөлөөгөөр биеэ хянах чадвар алдагдан даралтын ихсэлт нь улам аюултай болдог.

Тогтоож авах зүйлс:
Тамхинаас гарах гэж байгаа бол тамхи татах болсон шалтгаанаа тодруулах хэрэгэтй. Би яагаад тамхи татаж байна? Тамхи татах надад тийм их чухал уу? гэсэн асуултанд хариул. Тэмдэглэгээ хөтлөн өдөрт татсан тамхины тоо ба тухай бүрт тамхи татахад хүргэсэн бодит шалтгаан зэргийг бичиж тэмдэглэж бай. Ядлаа гэхэд долоо хоног ингэж тэмдэглэл хөтлөөд үз. Өөрийн мэдэлгүй тамхи татдаг зуршлаасаа салахыг хичээ. Үүний тулд тамхиа тусгай өөр тамхины саванд хийх, чүдэнз асаагуураа хадгалдаг газраа солих зэргээр тамхийг татах болгондоо анзаардаг болох хэрэгтэй. Ажил дээрээ тамхилах цаг гаргахаа зогсоо. Тамхинаас гарах, эсвэл тамхиа багасгах гэж байгаа тухайгаа найд нөхөд, ойр дотныхоо хүмүүст дуулган дэмжлэг авч байхыг хичээ. Ингэхгүй бол олон жилийн турш тамхи татсан хүнд гарахад амаргүй. Тамхинаас гарах олон арга байдаг. Тэгэхээр өөр хүнд тохирсон тамхинаас гарах арга нь танд тохирохгүй байгаа бол өөр аргаар оролдоод үзэж болно.

Дүрэм №4. Хөдөлгөөнийхээ идэвхийг нэмэгдүүлэхийг хичээх
Юуны өмнө эрүүл мэндээ сайжруулахын тулд хөдөлгөөнийхээ идэвхийг нэмэгдүүлэх бэлтгэл хийж эхлэхийн өмнө эмч, мэргэжилтнээс зохих ёсны зөвлөгөө авах ёстой. Бэлтгэлийг бодит үр нөлөөтэй болгох нь таны гол зорилго. Амьдралынхаа тогтсон хэмнэлгийг өөрчлөлгүйгээр өдөр тутмын биеийн ачааллыг нэмэгдүүлэх гэсэн бодит зорилго тавих нь хамгийн зохистой.

Тогтоож авах зүйлс:
Хамгийн их ачаалал авсан үедээ судасны цохилтын тоо минтанд 120-140 хэтрэхгүй байх ёстой. Ачааллынхаа дээд хэмжээг тогтоох “180 –аас хасах насны тоо” гэсэн томъёогоор ашиглаж болно. Хөдөлгөөний идэвхийг нэмэгдүүлэх дасгал хийх явцад амьсгал давчдах, хэт хөлрөх, бие сульдах, зүрхээр өвдүүлэх гэсэн шинж тэмдэг илрэх ёсгүй. Эдгээр шинж тэмдэг илэрвэл ачаалал тохирохгүй байгаагийн шинж. Иймд ачааллынхаа эрчмийг бууруулан мэргэжлийн эмчээс давтан зөвлөгөө авах зайлшгүй шаардлагатай.

Өгч байгаа ачаалал бие махбодит ямаршуу нөлөө үзүүлж байгааг хянахын тулд дасгал хийж эхлэхийн өмнө ба дараах судасны цохилтыг тоог тоолно. Ингээд нэг адил дасгал хийсний дараа судасны цохилт хэдий хугацааны дараа эргэн хэвийн байдалдаа орж байгааг тодруулна. Жишээлбэл, 20 удаа сууж боссоны дараа хэдэн хугацааны хойно судасны цохилт хэвийн болж байгааг тодруулах гэх мэт.

Хамгийн гол нь ачааллаа маш аажмаар нэмэх ёстойг мартаж болохгүй. Дасгалуудыг долоо хоногт 3, эсвэл 5 удаа гэх зэргээр тогтмол болгохыг хичээ. Зогсолгүйгээр хурдан алхах дасгалыг хийх нь хамгийн зохистой бөгөөд элдэв тусгай хэрэглэл, цаг, мөнгө шаардахагүй. Ингэж алхана гэдэг нь ойролцоогоор минутанд 120 алхам хийж 3-4 км орчим газар алхана гэсэн үг. Дээр хэлсэнчлэн ойр зуур явган явахад аахилаад байдаг хүн шууд 3 км алхвал эвтгүйтэх нь мэдээж. Тиймээс ачааллыг тохируулах дээр дурдагдсан аргын дагуу хэдхэн зуун метр ердийн алхамаар алхахаас эхэлсэн ч болно. Ажлаасаа гэр хүртэлх замдаа унаанд суулгүй, эсвэл нэг хоёр буудлын өмнө бууж, суух зэргээр алхан дасгалаа эхлүүлж болж байна. Хот газар өвлийн улиралд хэт даарах, агаарын бохирдлоос сэргийлэх үүднээс гэр дотроо, өрөөнөөс өрөөнд, эсвэл тусгай зам дээр явж болж байна.

Дүрэм №5. Илүүдэл жинтэй хүмүүс жингээ хасахыг хичээх

Биеийн хэвийн жингээ тодорхойлох олон арга байдаг: сантиметрээр илэрхийлсэн биеийн өндрөөс зууг хасах, биеийн жингийн индекс тодорхойлох г.м. Эдгээр аргуудыг ашиглан өөрт байвал зохих хэвийн жин -г тодорхойлно.

Хоол ундаар авч байгаа илчлэг/энерги ба өдөр тутам зарцуулж байгаа илчлэг/ энерги хоорондоо зохистойгоор тэнцвэртэй байх хэрэгтэй. 35-40 насны хүмүүс, ялангуяа даралт ихсэлттэй бол илүүдэл жингүй байх ёстой гэж үздэг.

Тогтоож авах зүйлс:
Хоол, унданд агуулагдаж байгаа илчлэг/энерги/калори –ийг тооцоолох тусгай хүснэгтүүд байдаг. Жишээлэхэд 100 грамм цөцгийн тос нь 440 ккалори, 100 грамм гоймон 350 ккалори, 100 өөх тос нь 900 ккалори хүртэл илчлэг/энерги агууж байдаг. Өөх тос багатай загасны 100 грамм маханд 80 ккалори, хүнсний ногоо, жимсэнд 50 ккалори хүртэл илчлэг агуулагдаж байдаг.

Цаашилбал 70 кг орчим жинтэй дундаж насны хүн 1 цаг хурдан алхавал 300 ккалори, тайван алхвал 200 ккалори зарцуулж байдаг бол усанд сэлвэл 670 ккалори, дугуй унавал 490 ккалори, унтахдаа 60 ккалори, гэрийн ажил хийхдээ 180 ккалори илчлэг/энерги зарцуулж байдаг.

Илүүдэл жинтэй бол хоногт хоол, унднаас авах илчлэгийн хэмжээг 1800-1200 ккалори болтол нь бууруулахыг хичээх хэрэгтэй. Үүний тулд хоолны зуршил, найрлага зэргээ өөрчлөхөөс эхлэх хэрэгтэй байх. Ийм замаар хэдэн кг жин хасаад дараа нь жингээ тогтоон барихыг хичээх хэрэгтэй. Үүний тулд дээрх өгүүлсэн явган явах гэсэн биеийн тамирын дасгалыг хийж болно.

Үүнээс гадна ямар нэг өвчин эмгэгтэй холбоогүй илүүдэл жин нь хэтрүүлэн идэх зуршлын үр дагавар байдаг гэдгийг тогтоож авах хэрэгтэй. Ингэхдээ ховдоглон идэх бус харин бага багаар зохистой тооноос олон удаа хэтрүүлэн идэх замаар шаардлагтай хэмжээнээс илүү их илчлэг/энерги авсны үр дүн байдаг ажээ. Ялангуяа эмэгтэйчүүд өглөө, өдөр, оройн хоол, цайнаас гадна түргэн худалдааны цэгүүдээс шоколад, жигнэмэг, бялуунцар зэргийг хармагцаа авч иддэг зуршилтай болчихсон байдаг болохоор анхаарах хэрэгтэй. Ингэхгүй бол багадаа өдөрт 200 ккалори илчлэгийг илүү аваад байхад л жилийн дотор жин 3-7 кг нэмэгдэхэд хүрч болзошгүй.

Дүрэм №6. Өдрийн дэглэм сахих. Бүрэн дүүрэн амрахыг хичээх
Даралт ихсэх шинж тэмдэгтэй хүн хоногт 8-9 цагаас багагүй унтаж амарч байх ёстой. Өдөр сэрүүн байж, шөнө унтаж амрах гэсэн физиологийн хоногийн хэмнэлийг заавал дагахыг хичээх хэрэгтэй.

Тогтоож авах зүйлс:
Нойрыг хэвийн болгохын тулд унтахын өмнө цэвэр агаарт тайван алхах, хөлөө бүлээн устай саванд дүрэх, бүлэн устай шүршүүрт орох, унтахын өмнө их идэхээс зайлсхийх, зурагтын нэвтрүүлэг шөнө дөлөөр үзэхгүй байх гэх мэтийн хамгийн энгийн, ямар ч илүү зардал, цаг, хүч үл шаардсан аргуудыг ашигласан нь дээр. Нойрсуулах хүчтэй эм бэлдмэл хэрэглэхийн өмнө заавал эмчлэгч эмчээсээ асууж лавлаж байх ёстой.

Дүрэм №7. Стрессийг сөрж сурах
Үнэхээр л эрүүл энх байж, өөрийгөө болон ойр дотны хүмүүсээ баярлуулахыг хүсч байгаа бол стрессийг сөрж, сэтгэл санаагаа тогтооон барьж сурах хялбар. Амьсгалын дасгал, булчингаа сулруулах дасгал, аутогений дасгал, Жекбсоны дасгал, анхаарлаа төвлөрүүлэх дасгал, бясалгал гээд стрессийг сөрж зогсоход тус болох олон арга байдаг. Эдгээрийн талаар уншиж судлах хэрэгтэй.

Тэр бүр стресст оролгүй явах боломжгүй ч стрессийг тайлах боломжтой. Манай сайт дээр стрессийг тайлах аргуудын талаарх зөвлөгөө бий. Гол нь уур, бухимдлаа бусдад гаргах замаар тайлж болохгүй. Хэт ядрахгүй байхыг хичээ. Таагүй байдалд орвол уур бухимдлаа гаргахын өмнө дотроо арав хүртэл тоолох, ярианыхаа сэдвийг өөрчлөх зэргээр түр амсхийж байгаад бий болсон нөхцөл байдлыг бүх талаас нь бодож үзэх хэрэгтэй.

Дүрэм №8. Эмчийн зөвлөгөөг ягштал дагах
Эмчийн уухыг заасан эм, хийлгэхийн заасан эмчилгээг ягштал дагаж байх ёстой. Дээр өгүүлэгдсэн дүрмүүд нь хэсэг зуур мөрдсан болоод хаячих зүйл огт биш. Харин ч тогтоон авч, амьдралдаа хэрэгжүүлэх ёстой зүйлс юм.

Эцэст нь хэлэхэд энд өгүүлэгдсэн дүрэм нь нийтлэг ерөнхий шинжтэй. Иймд заавал эмчлэг эмч, мэргэжилтнээс зөвлөгөө авч, өөрийн онцлогтоо тохируулан хэрэглэх ёстойг анхаараарай. Ингээд өөрийн онцлогтоо тохируулан өөрчилсөн эдгээр зөвлөгөөг хэрхэн биелүүлж байгаагаа өдөр бүр тэмдэглэж, тайлбар хийсэн тэмдэглэгээ хөтлөх хэрэгтэй. Ингэвэл бие махбодит, сэтгэл санаанд чинь ямаршуу нааштай өөрчлөлтүүд гарч байгааг аяндаа анзаарч харна.

Хүний эрүүл мэндийн 75% нь буруу хооллолтоос хамаардаг.

1. Аль болох бага идэх
2. Ус сайн уух (2-2.5 л)
3. Витаминлаг, уураг, эрдэс бодис агуулсан хүнсийг хэрэглэх
4. Байнгын идэвхтэй хөдөлгөөнтэй байх
5. Давс, сахар, өөх тос, хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүн, цагаан гурил, хийжүүлсэн ундаа, кофе, байхуу цай, согтууруулах ундаа аль болох хэрэглэхгүй байх
6. Цагаан идээ, загас, далайн бүтээгдэхүүн, хальстай үр тариа, будаа, хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ түлхүү хэрэглэх

Өглөөний хоол тогтмол иддэг хүн 13-15% илүү жинг хаяж, цаашдаа жингээ сайн барьдаг. Орчин үеийн өглөөний 3 янзын хоол байдаг.
1. Нүүрс усан өглөөний хоол
2. Өглөөний хоол идэхгүй байх
3. Тэнцвэржүүлсэн өглөөний хоол

Өглөөний хоол юунаас бүрдэх вэ?

Ердийн өглөөний хоолыг бэлдэж болгох явцад витамин, эрдэс бодис байхгүй болдог. Үлдсэн хэсгийг нь бие махбодь шингээхгүй бага хувийн уураг, өөх тос их орж ирдэг.

Коктелийн бүтцэд 1 порц нь 16гр маш үнэтэй соёо уураг, витамин, эрдэс, бодис бүгд нэг стаканд тэнцвэртэй багтсан байдаг. 200 ккалори илчлэгтэй, амттай маш их тэжээллэг энэ хоол маань бидэнд өдрийн эхлэлийн ажлын амжилттай гараа болно.

Өглөөний хоол 7-9 цаг
Өдрийн хоол 13-15цаг
Оройн хоол 17-19 цагт идэх хэрэгтэй.

Дээрх хоолны жорын талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл авахыг хүсвэл 99099789 дугаар руу утасдаарай. Мөн “Чингэс” зочид буудлын нэгдүгээр давхарт байрлах “Акуа”усан спорт клуб дээр ирж зөвлөгөө авч болно.

Хоолны дэглэмийн заалт

• ходоодны архаг үрэвсэл буюу архаг гастрит сэдэрсний дараах эмчилгээний эхний хоногуудад
• ходоодны хурц үрэвсэл буюу хурц гастритын үеийн эмчилгээни 2-4 дэх хоног дотор
• улаан хоолойн түлэгдэлт

№1А хоолны дэглэмийн зорилго
Ходоод гэдэсний замыг ямар нэг байдлаар цочроохоос дээд зэргээр сэргийлэх, үрэвслийг дарах, шархны эдгэрэлтийг сайжруулах, хэвтрийн дэглэм сахих үед зохистой илчлэгээр хангах.
№1А хоолны дэглэмийн ерөнхий тодорхойлолт
Энэ хоолны дэглэм нь нүүрс ус болон уураг, өөх тосыг хэсэгчлэн багасгах замаар илчлэгийг нь буруулсан хооолны дэглэм юм. Хоолны давсны хэрэглээг хязгаарласан. Ходоодны шүүс ялгаралтийг ихэсгэн, салст бүрхэвчийг нь цочроох нөлөөтэй хоол, бүтээгдэхүүнийг хассан. Хоолыг үрэгчэн дээр үрж, усанд чанаж, ууранд болгож шингэн зутан байдалтайгаар өгнө. Хэт хүйтэн, хэт халуун хоолыг хориглосон. Хооллох горим нь бага багаар өдөрт 6 удаа. Шөнөдөө сүү ууна.

№1А хоолны дэглэмийн химийн найрлага болон илчлэгийн хэмжээ
Энэ хоолны дэглэм нь хоногт 80 грамм уураг /60-70% нь амьтны гаралтай/, өөх тос 80-90 грамм /20% нь ургамлын гаралтай/, нүүрс ус -200 грамм, хоолны давс -8 грамм, шингэн -1,5 литрийг агуулна. Хоногт хүргэх илчлэг нь 1900-2000 ккал. Өдөрт зургаан удаа бага багаар хооллоно.
Хэргэлэхийг зөвшөөрсөн ба хэрэглэхийг хориглосон бүтээгдэхүүн
Талх, гурилан бүтээгдэхүүн
Талх, гурилан бүтээгдэхүүнийг хүнсэнд огт хэрэглэхгүй.
Шөл
Хүүхдийн будаа, овъёос, цагаан будаан дээр сүү өндөгний холимог, цөцгий, масло нэмэн бантан, зутан хэлбэртэйгээр хэрэглэж болно.
Мах, загас
Өөхгүй үхрийн мах, туулайн мах, тахианы мах гэсэн хурдан шингэдэг мах. Шөрмөс, хальс, өөх, арьснаас нь заавал сайтар цэвэрлэх ёстой. Чанаж болгоод 2-3 удаа махны машинаар машиндаад нухаж, ууранд болгосон суфле хэлбэрээр өгнө.
Загас
Махны оронд өдөрт 1 удаа, тослог арьсгүйгээр чанасан тослог багатай загасаар суфле бэлдэж ууранд болгон өгнө.
Сүүн бүтээгдэхүүн
Сүү, зөөхий, шинэ жижиглэсэн аарцаар хийж ууранд болгосон суфле

Хориглосон: европ бяслаг /сыр/, тараг, айраг, цөцгий, аарцыг дангаар нь.
Өндөг
Өдөрт 3-аас ихгүй өндөг. Зөвхөн дутуу чанаж болгосон, эсвэл ууранд болгосон омлет байдлаар.
Будаа
Хүүхдийн будаа, үрж жижиглэсэн цагаан будаа, овъёосоор сүүтэй, эсвэл зөхийтэй шингэн агшаамал хийж болно.
Хүнсний ногоо
Бүх төрлийн хүнсний ногоог хэрэглээнээс бүрэн хасна.
Хачир
Бүх төрлийн хачир /салат, закуска/-ыг бүрэн хасна.
Үр жимс, чихэрлэг хоол, амттан
Чихэрлэг үр жимсээр желе, кисель хийж болно. Элсэх чихэр, зөгийн бал, сүүний киселийг хэрэглэж болно.

Хориглосон: боловсруулаагүй үр жимс, бүх төрлийн чихэр, амттан, бялууг хэрэглэж болохгүй.
Сүмс, халуун ногоо
Бүх төрлийн сүмс, халуун ногоог хэрэглэхийг хориглоно.
Ундаа
Шингэн сүүтэй цай, шингэн хар цай, шинэ жимсний шүүс, нохойн хошууны ханд
Хориглосон
Кофе, какао, хийжүүлсэн ундаа
Өөх тос
Шинэ масло /монгол цөцгийн тос/, ургамлыг тосыг бэлэн болсон хоолонд нэмэх байдлаар хэрэглэж болно.

№ 1А хоолны дэглэмийн дагуу бэлдсэн хоолны цэсний жишээ

1-р өглөөний хоол: дутуу чанаж болгосон өндөг хоёр ширхэг, сүү
2-р өглөөний хоол:  сүү
Үдийн хоол: овкёосоор хийсэн салслаг шөл, ууранд бэлдсэн тахианы махан суфле, жимсний кисель
Өдөр идэх нэмэлт хоол: сүүний крем, нохойн хошууны ханд
Оройн хоол: жижиглэж үрсэн цагаан буудааны агшаамал, сүү
Шөнө: сүү