Тийм ч болохоор өнөөдөр зарим эх тоо баримтаас үзвэл Монголд чихрийн шижинтэй 30 мянга гаруй хүн байгаагаас тэн хагас нь шахуу тун ч таагүй эмгэгтэй болсон гэдгээ мэдэлгүй явж байгаа ажээ.
Чихрийн шижинтэй болсон мэдлээ ч манайд хэдхэн жилийн өмнө хүмүүс бараг мэддэггүй шахуу байсан энэ эмгэгтэй болсон хүн өдрийн ямар дэглэм баримтлах ёстой, ямар эмийг яаж хэрэглэх ёстой, ямар хоол идэж болох ямрыг идэж болохгүй талаар дэлгэрэнгүй бичсэн ном ховор.
Иймд Монголын Хемофилийн Холбооноос диабет буюу чихрийн шижинтэй хүмүүс, тэдний ар гэрт зориулсан гарын авлагыг хэвлүүлэн гаргажээ.
Диабет буюу чихрийн шижин нь дотроо 1-р хэв шинж буюу хуучнаар инсулин хамааралтай, 2-р хэв шинжийн чихрийн шижин буюу хуучэнаар инсулин хамааралгүй гэсэн гол төрөл хэв шинжтэй байдаг. Энэ номонд тухайн хэв шинж бүрийн онцлог, хэрэглэх эм, барих хоолны дэглэм, инсулин тарих заавар, хийх шинжилгээ зэргийг талаар дэлгэрэнгүй зөвлөгөө өгсөн байна.

Номыг авах талаар холбоо

барих утас: 99247874

Чихрийн шижинтэй тэмцэх өдрийн бэлэгдэл

Жил болгоны 11-р сарын 14 өдөр нь Дэлхийн нийтээр чихрийн шижин өвчинтэй тэмцэх өдөр юм. Чихрийн шижин өвчтэй олон олон хүний амийг аварсан инсулин нэртэй эмийг анхлан нээсэн Фредерик Бантингийн төрсөн өдрийг ийнхүү аюулт өвчний эсрэг тэмцэг өдөр болгон тэмдэглэх болсон.

Чихрийн шижинтэй тэмцэх хамгийн гол зэвсэг бол энэ өвчний талаар аль болох ихийг мэдэж, урьдчилан сэргийлэх аргыны талаар аль болох олон хүнд хүргэх явдал юм.
Өнөөдөр Дэлхий дээр 350 сая хүн чихрийн шижингээр өвдөөд байна гэж ДЭМБ мэдээлж байна. Иймд амьдралын эрүүл хэв маягийг сурталчлах, үүсэх эрсдлүүдийг арилгах зэргээр урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг нэн яаралтай авч эхлэхгүй бол 2030 он гэхэд энэ та хоёр дахин нэмэгдэх хандлагатай байна.
Монголчууд саяхныг хүртэл энэ өвчний талаар сайн мэддэггүй байсан. Гэвч хүн амын төвлөрөл нэмэгдэх, хүнсний бүтээгдэхүүний чанар, байгаль орчны байдал муудах, хөдөлгөөн багасаахын хэрээр чирийн шижинтэй хүмүүсийн тоо жилээс жилд өсөн нэмэгдсээр байна. Чихрийн шижин өвчний улмаас нас барагчдын 80% нь дунд ба бага орлготой орнуудад болж байдаг гэхээр манай улс ч энэ тоонд орж байгаа юм.

Чихрийн шижин өвчний талаар мэдээллийг ЭНД дарж үзнэ үү.

Өдөр тутмын амьдралд тэр бүр хэрэг болоод байдаггүй болохоор хэддүгээр цусны бүлэгтэйгээ мэддэг хүн цөөн. Тэгэж байгаад гэмтэж бэртэх, өвчин эмгэг тусах, эсвэл гадаад явах хэрэгтэй болохоор л аргагүйн эрхэнд цусныхаа бүлгийг тодорхойлуулдаг. Ингэхэд яагаад ийнхүү цусыг бүлэг болгон хуваагаад байгаа юм бэ, ямар хэрэгтэй юм бэ гэсэн асуулт төрөх нь зүйн хэрэг. Энэ талаар ойлгомжтой товчхон танилцуулахыг хичээв.

Цусны бүлэг

Цусны улаан эс буюу эритроцитүүд дээр цусны бүлгийн антиген гэж нэрлэгддэг тусгай уургууд байдаг. Харин цусны сийвэн буюу плазм дотор эдгээр антигенүүдийн эсрэг үйлчлэлтэй антибиет буюу antibody гэгч зүйл ялгардаг. Ингээд адил нэртэй антиген ба антибиет хоёр “учрахаараа” харицлан үйлчлэлд орж эритроцитүүд нь хоорондоо наалдчихдаг. Нэг ингээд наалдчихсан бол эритроцитүүд нь хүчилтөрөгчийг тээвэрлэж чадахаа байчихдаг /хүчилтөрөгчгүй бол хүн удаан тэсэхгүй нь мэдээж/. Ийм учраас нэг хүний цусанд адил нэртэй антиген ба антибиет хоёр байдаггүй. Энэхүү антиген ба антибиет хоёрын хослолыг та бид цусны бүлэг гэж ялгадаг. Улмаар дээр хэлсэнчлэн эритроцитүүд нь наалдаж үхэлд хүргэхээс сэргийлэх үүднээс зөвхөн адил бүлгийн цусыг сэлбэж хийх шаардлагатай болдог.

Хүний биеийн бүх уургуудын адилаар цусны бүлгийг тодорхойлогч антиген ба антибиетүүд нь хүнд эцэг, эхээс нь удам дамжин ирдэг. Ингэхдээ цусны бүлэг бус харин зөвхөн уургууд нь удамшдаг болохоор уламжлан ирсэн уургууд нь яаж хосолсноос болоод эцэг, эхээсээ өөр цусны бүлэгтэй байж ч болно.

Үүнээс гадна маш олон янзын антиген, антибиетүүд байдаг болохоор тэдэн дээр үндэслэн цусыг өөрөөрянз бүрийн бүлэг болгон ангилсан байдаг. Нийт цусыг 43 янзаар бүлэг болгон ангилсан байдгаас заримыг нь дурдвал:
АВО систем, Резус систем, Келлийн систем, Киддын систем, Даффийн систем, MNSs систем г.м.

Эдгээрээс АВО систем буюу манайд нэрлэж заншиснаар цусыг 1-ээс 4 хүртэл бүлэглэж ангилдаг систем нь дэлхийд хамгийн өргөн ашиглагддаг. Энэхүү системээр бол цусны дараах байдлаар бүлэг болгон хуваадаг.

Антигенууд: А, В; Антибиетүүд : альфа, бета.

Удамших явц: IA гэсэн генийн нөлөөгөөр А уураг нийлэгждэг, IB гэсэн ген нь В гэсэн уургийг, i нь уураг нийлэгжин удамих команд өгдөггүй.

I буюу О, /ОО/ цусны бүлэг. Генийн хэлбэр нь ii. Энэ бүлгийн цусны улаан эс буюу эритроцитүүд дээр нь антиген байдаггүй, харин цусны сийвэн буюу плазмд нь хоёр төрийн антиетүүд хоёул байж байдаг.

II буюу А, /АО/ цусны бүлэг. Генийн хэлбэр нь IA\IA эсвэл IА\i. Эритроцитууд дээр нь А антиген, плазмад нь бета антибиет.

III буюу В /ВО/ цусны бүлэг. Генийн хэлбэр нь IB\IB эсвэл IВ\i. Эритроцитүүд дээр нь В антиген, плазмад нь альфа антибиет.

IV буюу АВ цусны бүлэг. Генийн хэлбэр нь IA\IB. Эритроцитүүд дээр хоёр антиген хоёул байрласан, плазмад нь хоёр антибиет хоёул байхгүй.

Эцэг, эхийн цусны бүлгээс хамаараад хүүхдийн цусны бүлэг нь дараах хэлбэрээр байж болно:

Эцэг, эх нь хоёул нэгдүгээр буюу О бүлгийн цустай бол хүүхдүүд нь зөвхөн нэгдүгээр бүлгийн цустай байх болно.

Эцэг, эх нь хоёул хоёрдугаар буюу А бүлгийн цустай бол хүүхдүүд нь нэг, эсвэл хоёрдугаар бүлгийн цустай байх болно.

Эцэг, эх нь хоёул гуравдугаар буюу В бүлгийн цустай бол хүүхдүүд нэг, эсвэл гуравдугаар бүлгийн цустай байх болно.

Эцэг, эх нь нэг ба хоёрдугаар бүлгийн цустай болно хүүхдүүд нь нэг, эсвэл хоёр хоёрдугаар бүлгийн цустай байх болно.

Эцэг, эх нь нэг ба гуравдугаар бүлгийн цустай бол хүүхдүүд нь нэг, эсвэл гуравдугаар бүлгийн цустай байх болно.

Эцэг, эх нь нэг ба дөрөвдүгээр бүлгийн цустай бол хүүхдүүд нь хоёр, эсвэл гуравдугаар бүлгийн цустай байх болно.

Эцэг, эх нь хоёр ба гуравдугаар бүлгийн цустай бол хүүхдүүд нь ямар ч бүлгийн цустай байж болно.

Эцэг, эх нь хоёр ба дөрөвдүгээр бүлгийн цустай бол хүүхдүүд нь хоёр, эсвэл гурав, эсвэл дөрөвдүгээр бүлгийн цустай байх болно.

Эцэг эх нь гурав ба дөрөвдүгээр бүлгийн цустай бол хүүхдүүд нь хоёр, эсвэл гурав, эсвэл дөрөвдүгээр бүлгийн цустай байх болно.

Эцэг, эх нь хоёул дөрөвдүгээр бүлгийн цустай бол хүүхдүүд нь хоёр, эсвэл гурав, эсвэл дөрөвдүгээр бүлгийн цустай байх болно.

Эцэг эх хоёрын аль нэг нь нэгдүгээр бүлгийн цустай бол хүүхэд дөрөвдүгээр бүлгийн цустай байна гэж байхгүй.

Эцэг эх хоёрыны аль нэг нь дөрөвдүгээр бүлгийн цустай бол хүүхэд нэгдүгээр бүлгийн цустай байна гэж байхгүй.

Хүүхдийн цусны бүлэг эцэг, эхийн цусны бүлгээс хамааран тодорхойлогдох магадлал :

Цусны бүлгээр үл таарах тохиолдол

Жирэмсний үед манай сайт дээр өмнө гарч байсан резус зөрчилдөөнөөс гадна цусны бүлэгтэй холбоотой зөрчилдөөн үүсэх эрсдэл байдаг. Эхэд байхгүй антиген нь урагт байгаа үед эхийн бие нь антигений эсрэг антибиет ялгаруулж эхэлж болзошгүй байдаг. Ийм зөрчилдөөн нь дараах тохиолдлуудад үүсэж болзошгүй:

ураг II буюу АО бүлгийн цустай харин эх нь нэг буюу ОО, эсвэл гурав буюу ВО бүлэгтэй үед

ураг III буюу ВО бүлгийн цустай харин эх нь нэг буюу ОО, эсвэл хоёр буюу АО бүлэгтэй үед

ураг IV буюу АВ бүлгийн цустай харин эх нь өөр аль нэг бүлгийн цустай үед.

Иймд эх, эцэг хоёр өөр өөр бүлгийн цустай тохиолдолд /эрэгтэй нь нэгдүгээр буюу ОО бүлгийн цустайгаас бусад/ цусны бүлгийн антибиет урагт байгаа эсэхийг шалгаж байхыг зохистой гэж үздэг.

Резус фактор, резус зөрчлийн талаар энд дарж уншаарай.

Гэхдээ цус шүүх буюу экстракорпорал гемокоррекц гээч зүйлийн талаар тун тааруухан мэдээлэлтэй байдаг. Цус шүүх гэсэн ерөнхий ойлголтын цаана цус цэвэрлэх маш олон тооны арга байдгаас танд сонирхуулж байна.

Явц
Цус шүүх гемосорбцийн арга гэдэг нь цусыг тусгай төхөөрөмж ашиглан идэвжүүлсэн нүүрс г.м. тусгай шүүтүүрээр оруулан шүүх арга юм. Ингэхэд шүүлтүүр нь хортой бодисын молекулуудыг татан авч үлддэг. Харин цэвэрлэгдсэн цус нь буцаад цусны эргэлтэнд орж байдаг.

Үр нөлөө
20-р зууны 70-аад онд гемсорбцийни арга нь клиник анагаах ухааны бараг бүх л салбарт өргөн ашиглагдаж байсан. Энэ аргыг эмчилгээний бусад арга нөлөө үзүүлэхгүй байсан өвчтөнүүдийг эмчлэхэд ашигладаг байв. Эхний үр дүн нь үнэхээр сайн байсан тул хурц хордлого, хэвлийн хөндийн идээв үрэвсэл, идээд халдварт өвчин, түлэгдэлт, панкреонекрозов, механик үүсэлтэй шарлалт, харшил г.м. олон тооны өвчний үед илааршуулах сайн нөлөө үзүүлдэг гэж үзэх болж.

Гэвч цаашид илүү нарийвчилсан судалгаа хийх явцад гемосорбцийн үзүүлэх нөлөө нь маш олон тохиолдолд маш богино хугацаанд л үргэлжилдэг болохыг тогтоосон байна. Үүнээс гадна цусны эсүүд гэмтэх, ерөниий уураг багасах, шүүгч бодисын жижиг хэсгүүд цусанд орох, даарах болон цусны халдвар г.м. олон тооны дагавар сөрөг нөлөө үзүүлдэг болохыг тогтоожээ.

Иймд орчин үед идэвжүүлсэн нүүрс бүхий шүүгчтэй цус шүүлтийг мөөгний хүнд хордлого, эмийн тунг хэтрүүлэн хэрэглэснээсүүсэх хордлого зэргийг эмчлэх зэргээр хязгаарладаг болсон.

Зурагны тайлбар

Гепаринтай тариур /цусыг бүлэгнэхээс сэргийлнэ/
Цусны шахуурга
Гемосорбент буюу шүүлтүүр багаж
Агаар мэдрэгч
Венийн хавчаар

Гэхдээ цус шүүх буюу экстракорпорал гемокоррекц гээч зүйлийн талаар тун тааруухан мэдээлэлтэй байдаг. Цус шүүх гэсэн ерөнхий ойлголтын цаана цус цэвэрлэх маш олон тооны арга байдгаас танд сонирхуулж байна.

Цус шүүх плазмаферез ба гемосорбц гэсэн хоёр арга хамгийн түгээмэл ашиглагддаг.

Явц

Плазмаферез гэдэг нь элдэв өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг хортой бодис, бодисын солилцооны задралын үлдэгдэл зэргийг агуулсан палзмыг цуснаас ялган зайлуулах арга юм. Үүний тулд тусгай сепаратор буюу ялгагчид цусныг эсийн масс ба шингэн плазм болгон ялгана. Дараа нь элдэв хорт бодис, бодисын солилцооны хаягдал зэргийг агуулж байдаг плазмыг нь зайлуулаад, цусны эсүүдийг плазм орлуулагч уусмалын хамтаар цусны эргэлтэнд буцаан оруулдаг.

10-15 жилийн өмнө плазмоферезийг гараар хийдэг байсан нь цаг их авдаг, ариун байдлыг тэр бүр хангаж чаддаггүй байв. Харин орчин үед захын венийн судасны нэгэнд хатгасан тусгай зүүгээр нь дамжуун сепараторт холбодог болсон. Плазмыг ялгах, цусны эсүүдийг эргүүлэх бүх ажиллагааг автоматаар явуулна. Энэ ажиллагаа нь 1,5-2 цаг орчим үргэлжилнэ.

Үр нөлөө

Плазм дахь уураг, липидүүд, гормонууд, хортой бодис, антиген, устгагч эсүүд, дархаалын цогц зэргийн агууламжийн бууруулах зорилгоор плазмоферезийг хийдэг.

Нэг хэсэг энэ аргыг тоо томшгүй олон өвчнөөс анагаадаг гэж өргөн хэрэглэдэг байсан. Гэвч харамсалтай нь энэ арга нь сонголтгүй арга юм. Өөрөөр хэлбэл өвчин үүсгэгч бодисуудаас гадна өвчний сэдрэлтээс сэргийлэн, бодисын солилцоог хэвийн түвшинд байлгах байх үүрэгтэй бусад “зүгээр” бодисуудыг хамт зайлуулчихдаг. Тиймээс плазмоферезийн дараагаар орлуулах уургийн эмчилгээ зэрэг эмчилгээ хийхийг шаарддаг.

Өнгөрсөн зуун буюу 20-р зуунд плазмоферезийг 200 гаруй өвчин эмгэгийг үед хэрэглэдэг байсан бол сүүлийн жилүүдэд явуулсан олон тооны судалгааны нөлөөгөөр энэ тоо эрс буурсан.

Судалгааны явцад плазмоферезийг дараах төрлийн өвчин эмгэг, хам шинжийн үед ашиглах нь хамгийн зохистой гэж үзжээ, үүнд:
-элэгний эцсийн дутагдал
-мөөгний хүнд хордлого
-криоглобулинеми
-олонтоот миелом
-anti-GBM бүхий гломерулонефрит
-даамжирч байгаа бөөрний дутагдлын үе дэх хурдацтай даамжирсан гломерулонефрит
-гипервискоз хам шин /цус хэт өтгөрөх хам шинж/
-цусанд бүлэгнэлтийг VIII факторын үйлчилгээг саармжуулагч байх
-гиперхолестеринемийн гэр бүлийн хэлбэр
-гравис миастени

Ингэхдээ энд дурдагдсан эмгэг явцын үед плазмоферезийг хэрхэг хэрэглэх ёстой тухай бүрт тохиросон тусгай заалт зэргээр зохицуулагдаж байдаг.

Бусад өвчний үед плазмоферезийг ашиглах талаарх маргаан одоо хүртэл явагдсаар байна. Учир нь энэ аргыг ашигласнаар үнэхээр эерэг үр дүн гардагийг бодит баримтаар нотлоогүй байгаа юм.

Экстракорпорал гемокоррекц буюу цус шүүлт -ийн орчин үеийн хөгжлийн түвшинд плазмоферезийг хэсэгчилсэн сонголттой, эсвэл бүрэн соннолттойгоор заагдсан молекуляр болон дэд молекуляар бүтцүүдийг цуснаас зайлуулах аргын эхний үе шат хэлбэрээр ашигладаг болсон байна.

Ерөнхий

Чихрийн шижин гэдэг нь цусан дахь сахарын хэмжээ ихэсч, шээсэнд сахар их хэмжээгээр онцлогтой өвчин юм.  Хоёр төрлийн чихрийн шижин байна, үүнд:

1. Инсулинд хамааралтай шижин буюу нэгдүгээр төрлийн шижин. Гол төлөв хүүхэд, залуучуудад тохиолддог.
2. Инсулинд хамааралгүй шижин буюу хоёрдугаар төрлийн шижин. Ихэвчлэн 40-өөс дээш насны илүүдэл жинтэй хүмүүст тохиолддог. Энэ хамгийн өргөн тархсан чихрийн шижин бөгөөд нийт өвчлөлийн 80-85% эзэлдэг.

Шалтгаан

1-р хэлбэрийн чихрийн шижин нь нойр булчирхай -н үйл ажиллагааны алдагдалтай холбоотойгоор үүснэ. Үүний улмаас цусан дахь сахарын хэмжээ -г зохицуулдаг инсулин нэртэй дааврыг ялгаруулахаа зогсоодог.  2-р хэлбэрийн чихрийн шижингийн үед инсулиний ялгаралт хэвийн байдаг ч биеийн эсүүд инсулинийг мэдрэхээ байдаг. Чухам юуны улмаас ийм байдал үүсдгийг эрдэмтэд өнөө хүртэл тайлж чадаагүй ч гэлээ чихрийн шижин нь өвчтэй хүнтэй хавьтахад халдварладаггүй болохыг тогтоожээ.

Дараах хүчин зүйлийн нөлөөгөөр чихрийн шижин үүсч болзошгүй байдаг, үүнд:

• Удамшил. Ойрын төрөл садных нь хүмүүс чихрийн шижинтэй
• Таргалалт
• Биеийн хүчний идэвх бага
• Дархлаа сулрах
• Нойр булчирхайн өвчин, хорт хавдар, нойр булчирхайн үрэвсэл
• Вирусын халдварууд.
• Сэтгэл санааны дарамт,
• Ахимаг нас,
• Архи болон амттан хэтрүүлэн хэрэглэх,
• Хэвлий, тархины гэмтлүүд

Явц

Инсулин дутагдсан үед бие махбод глюкозыг шингээж чадахаа байснаар, глюкоз нь цусанд хуримтлагддаг. Глюкозын илүүдэл нь шээсээр ялгарч, олон удаа шээс хүрнэ. Улмаар шингэн их хэмжээгээр алддаг тул байнга ам цангаж, ус, шингэн зүйл ихээр хэрэглэхэд хүргэнэ. Чихрийн шижин нь нүүрс усны солилцооны хямралд хүргэсний улмаас бие махбодид явагддаг амин чухал бүх л процессүүд хямарна.

Шинж тэмдэг

Чихрийн шижингийн үед сахар шээсээр ихээр ялгарахаас гадна дараахь шинж тэмдгүүд илэрдэг, үүнд:

• Түргэн турах
• Бие махбод усгүйжих
• Ядрах нь ихсэх
• Бие сулрах
• Нойроонд муу болох
• Арьс загатнах

Нэгдүгээр хэлбэрийн чихрийн шижингийн үед  заримдаа биеилэрхий сулран, хэвлийгээр өвдөх, бөөлжүүлж, амнаас ацетон үнэртэх /кетоацидоз/ зэрэг шинж тэмдэг илэрсний дараа биеийн байдал эрс мууддаг. Хэрэв кетоацидоз үүсэн үед яаралтай оношлон, богино хугацаанд  арилгахгүй бол хүн ухаан алдаж, улмаар үхэх аюултай.

Хоёрдугаар төрлийн чихрийн шижин нь гол төлөв удаан хугацаанд аажмаар үүснэ.

Оношлогоо

Чихрийн шижинтэй хүн дотоод шүүрлийн эмчийн хяналтанд байх ёстой.

Чихрийн шижинг оношлохын тулд дараах шинжилгээг хийнэ, үүнд:

• Цусан дахь глюкоз -ын шинжилгээ (өндөгний цус авна). Энэ шинжилгээгээр цусан дахь илүүдэл глюкозын хэмжээг тодорхойлно. Шинжилгээг өлөн элгэн дээрээ өгнө.
• Глюкозод тэсвэртэй байдлын сорил. Өлөн элгэн дээрээ 75 гр орчим  (нарийн хэмжээг зөвхөн эмч тогтоож өгнө) сахар хэрэглэнэ. Үүнээс 30 минут, 2 ба 6 цагийн дараа тус бүр цусан дахь глюзын нягтралыг тодорхойлдог. Шинжилгээ хийх өдөр тамхи таталгүй, аль болох тайван байхын зэрэгцээаспирин, глюкокортикоидууд зэрэг зарим төрлийн эм хэрэглэж болохгүй.
• Шээсэнд кетоны бие ба глюкоз илрүүлэх шинжилгээ.Кетоны бие ба глюкоз илрэх нь чихрийн шижинг батлана.
• Цусан дахь гликозилчлагдсан гемоглобиныг хэмжээг тодорхойлно. Чихрийн шижингийн үед тоо нь ихэсдэг.
• Цусан дахь инсулин ба С-пептидийг тодорхойлно. Чихрийн шижингийн нэгдүгээр хэлбэрийн үед инсулин ба С-пептид харьцангуйгаар багасна, харин хоёрдугаар хэлбэрийн үед хэвийн хэмжээнд байна.

Эмчилгээ

Чихрийн шижингийн эмчилгээнд дараахь зүйлс багтдаг, үүнд:

1. Тусгай хооллолт. Сахар, спиртийн ундаа, чихэртэй шүүс, боорцог, жигнэмэг, усан үзэм, нандин чавгыг хэрхэвч хэрэглэж болохгүй. Хоолыг өдөртөө 4-5 удаа бага багаар иднэ. Янз бүрийн сахар орлуулагч агуулсан (аспартам, сахарин, ксилит, сорбит, фруктоза ба бусад) бүтээгдэхүүн хэрэглэнэ.
2. Өдөр бүр инсулин хэрэглэх буюу инсулин эмчилгээ. Энэ эмчилгээг нэгдүгээр хэлбэрийн чихрийн шижинтэй хүн заавал хийлгэж байх ёстой. Бэлдмэлийг тусгай тариурын тусламжтайгаар хялбар хийх боломжтой. Инсулин эмчилгээний үед цус ба шээсэн дэх глюкозын хэмжээг тусгай туузан цаасны тусламжтайгаар бие даан хянаж байх ёстой.
3. Цусны сахарын түвшнийг багасгадаг эм хэрэглэнэ. Ийм бэлдмэлийг хоёрдугаар хэлбэрийн чихрийн шижингийн эмчилгээнд эхлэн хэрэглэнэ. Өвчин даамжирах үед инсулиныг хэрэглэх хэрэгтэй. Чихрийн шижинтэй хүмүүст биеийн тамирын дасгал ашигтай байдаг.

Таргалалттай хүмүүс жингээ хасах нь эмчилгээний нөлөөтэй байдаг. Чихрийн шижингийн эмчилгээг насан туршдаа хийнэ. Байнга дэглэм баримтлан эмчийн хяналтанд байх нь өвчний хүндрэлээс зайлсхийх,эсвэл үүсэхийг нь удаашруулах нөлөөтэй.

Өнчин тархи нь тусгай даавруудын тусламжтайгаар бусад дотоод шүүрлийн булчирхайн үйл ажиллагааг хянан зохицуулж байдаг. Жишээлэхэд, өнчин тархины ялгаруулдаг тиреотроп даавар нь бамбай булчирхайн үйл ажиллагаа зохицуулна. Өнчин тархины дааврууд нь өндгөвчний үйл ажиллагааг хангаж, сарын тэмдгийн мөчлөгийг зохицуулна. Өнчин тархи нь бусад булчирхайн үйл ажиллагааг зохицуулаад зогсохгүй өөрөө өсөлтийн даавар зэргийг ялгаруулж байдаг.

Ерөнхий

Өнчин тархины дааврын дутагдал ба илүүдэл нь олон төрлийн өвчинд үүсгэдэг, үүнд:

• Гипопитуитаризм. Өнчин тархины бүх дааврын дутагдлын үед үүснэ.
• Хэт томролт, хэт өсөлт, одой. Өсөлтийн дааврын хямралын үед үүснэ.
• Гиперпролактинеми. Пролактин дааврын илүүдлийн үед үүснэ.
• Иценко-Кушингын хам шинж. Адреноткортикотроп дааврын илүүдлийн (АКТГ)үед үүснэ.
• Чихрийн биш шижин. АД дааврын дутагдлын үед үүснэ.  АД даавар нь харааны төвгөрт ялгарах ба дараа нь өнчин тархинд орж, тэндээсээ цусанд ялгарна.

Шалтгаан

Юуны өмнө өнчин тархи нь тархины төвд оршдог, тархины нэг хэсэг гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Өнчин тархины дээгүүр харааны мэдрэл, хажуу талаар нь том судсууд ба нүд хөдөлгөгч мэдрэлүүд явж өнгөрдөг. Улмаар өнчин тархины дааврын илүүдлийн шалтгаан нь ихэнх тохиолдолд өнчин тархины өөрийнх нь хавдар  буюу аденома байдаг. Энэ үед хавдрын эсүүдийн ялгаруулж байгаа даавруудын түвшин ихэсч, харин бусад даавруудын ялгарал буурч болно. Цаашид хавдар буюу  аденома томорсноор ойролцоох харааны мэдрэл, судас ба тархийг дарах аюултай. Иймд өнчин тархины аденомтой бараг бүх хүмүүсийн толгой нь ихээр өвддөг бөгөөд харааны хямралтай байх нь ч цөөнгүй. Өнчин тархины үйл ажиллагааны дутагдлын шалтгаан нь цусан ханагамжын хямрал, цус харвалт, өнчин тархины төрөлхийн дутуу хөгжил, тархины бүрхүүлийн үрэвсэл ба тархины үрэвсэл, өнчин тархи хавдраар дарагдах, гавал-тархины гэмтэл, мөн түүнчлэн зарим эм, туяа ба мэс ажилбар байна.

Оношлогоо

Өнчин тархины өвчнийг дотоод шүүрлийн эмч үздэг. Орчин үеийн шинжилгээний аргууд нь өнчин тархины хамгийн хэцүү өвчнийг ч эрт үед нь оношлох боломжтой болгосон. Оношлогоонд ихэвчлэн цусны дааврын шинжилгээ, (тиролиберинтэй сорил, синактентэй сорил), тархины компьютери томографи, тархины соронзон цуурайт томографи зэргийг хэрэглэдэг.

Эмчилгээ

Өнчин тархины өвчний эмчилгээ нь хоёр чиглэлтэй явагддаг. Нэгд нь, цусан дахь дааврын хэмжээг хэвийн болгох. Хоёрт  нь аденомын буюу хавдартай үед тархины бүтэц ба ойролцоох эд эсээ шахахыг багасгах. Өнчин тархины дааврын дутагдлын үед дааврын орлуулах эмчилгээ хийнэ. Ийм эмчилгээг насан туршид нь хийнэ. Өнчин тархины хавдар хортой байх нь туйлын ховор бөгөөд тохиолдсон нөхцөлд эмчилгээ нь тун ярвигтай байдаг. Өнчин тархины хавдрын эмчилгээнд дараахи аргуудыг хавсарч ашиглана:

• Эмийн эмчилгээ,
• Мэс заслын эмчилгээ – хавдрыг авах,
• Орчин үеийн үр дүнтэй, харьцангуй ауюлгүй арга бол туяа эмчилгээний арга юм.

Түүнээс гадна ДОЭмчилгээ нь цэвэршилтийн дараа үүсдэг яс сийрэгжих, зүрх судасны өвчин зэргээс сэргийлнэ.

Даавар эмчилгээг цэвэршилт -ийн эхний шинж тэмдэг илэрсэн үеэс эхлэх хэрэгтэй. Цэвэршилтийн эхний шинж тэмдэг илрэнгүүт ДОЭмчилгээг хоёр жилийн туршид хэрэглэнэ. ДОЭмчилгээг ясны сийрэгжилтээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд цэвэршилтээс хойш 5-10 жил хэрэглэх хэрэгтэй. ДОЭмчилгээнд ашигладаг эмийн найрлагад эстроген ба прогестерон ордог. Эстроген нь эм бэлгийн даавар юм. Цэвэршилт болоход эстроген дааврын ялгаралт эрс буурснаар вегетатив мэдрэлийн систем, сэтгэц ба сэтгэл хөдлөл, шээс ба бэлгийн замын хямрал үүсгэдэг. Иймээс эстроген -ууд нь ДОЭмчилгээний эмийн бэлдмэлийн суурь нь байдаг. Орчин үеийн ДОЭмчилгээний бүтцэд зөвхөн байгалийн гаралтай эстрогеныг ашигладаг.

Сүүлийн үед ДОЭмчилгээнд прогестероныг ашиглах болсон юм. Учир нь прогестерон нь умайн салст бүрхүүлийн өмөн үүсэх магадлалыг бууруулдаг тогтоогдсон юм. Эстроген ба прогестероныг хавсруулсан эмчилгээг цэвэршилтийн  үедээ яваа эмэгтэйчүүд саваа авахуулснаас бусад тохиолдолд хэрэглэж байх ёстой.

Прогестероны нийлэг хэлбэрийг прогестаген гэж нэрлэдэг. Хэрэв прогестероны тун ба хэрэглэх хугацааг зөв сонгосон бол эстроген эмчилгээний дүнд үүсэх умайн дотор салст гэмтэх нөлөөнөөс хамгаална. Ийм маягаар прогестагеныг ДОЭмчилгээнд оруулах нь аюулгүй ба тохиромжтой арга хэмжээ юм. ДОЭмчилгээний эм бэлдмэл маш олон төрөл янз байдаг. Эдгээр бэлдмэл дотор сарын тэмдэгтэй төстэй цус алдалт үүсгэдэг, эсвэл үүсгэдэггүй бэлдмэлүүд байна. Энэ бүгдийг эмч тухайн эмэгтэйн хувийн онцлогт тохируулан сонгоно.

Ерөнхий

Бөөрний булчирхайн гадаргын дутмагшил нь архаг ба хурц гэсэн хоёр янз байдаг.  Бөөрний булчирхайн хурц дутмагшлыг Аддисоны хямрал гэж нэрлэдэг. Энэ үед бөөрний булчирхайн гадарга нь дээр дурдагдсан даавруудын ялгуулах хэмжээг эрс багасгаснаас үүдэн хүн комын байдалд ордог.

Шалтгаан

Бөөрний булчирхайн гадаргын хурц дутмагшил нь ихэвчлэн бөөрний булчирхайн архаг дутмагшлын үед үүсдэг.  Жишээ нь: архаг дутмагшилтай хүмүүс өөрийн кортикостероид дааврын дутагдлыг нөхөх эм уухаа зогсоох үед г.м. Үүнээс гадна хүнд гэмтлийн дараа, хагалгаа ба ноцтой халдварт өвчний дараа бөөрний булчирхайн хурц дутмагшил үүсдэг. Аддисоны хямрал үүсэхэд хүргэдэг бусад шалтгаанууд байдаг, үүнд:

• Бөөрний булчирхайд хурц цус харвалт, үхжсэн эдийн голомт үүсэх
• Бие махбодын дархлалын системд өөрчлөлт гарч, бөөрний булчирхайн эсүүдийг эсүүдийг гэмтээж эхлэх
• Мөн мененгит, цусны халдвар, цус алдалт зэргийн үед бөөрний булчирхайн хурц дутмагшил үүсэн хурцадаж болзошгүй

Явц

Бөөрний булчирхай нь дааврууд ялгаруулахаа бараг больдог. Үүнээс шалтгаалан хүний биед маш аюултай өөрчлөлтүүд гардаг. Эхлдээ хүний биед шингэний хурц дутагдал үүсч, цусны хэмжээ эрс багасна. Калийн солилцоо алдагдасны үр дүнд зүрхний ажиллагаа алдагдана. Үүнтэй зэрэгцэн цусан дахь сахарын хэмжээ багасч, эсүүд нь инсулинд хэт мэдрэмтгий болох зэргээр нүүрс усны солилцоо алдагдана. Бөөр цусыг цэвэрлэх үүргээ биелүүлж чадахгүйд хүрнэ.

Шинж тэмдэг

Хүний бие огцом муудаж, дараахь шинж тэмдэг илэрнэ, үүнд:

• Артерийн даралт эрс багасан их хэмжээгээр хөлөрч, үе мөч хөрөх
• Зүрхний үйл ажиллагаа алдагдах, зүрхний хэмнэл алдагдах
• Дотор муухайрах, бөөлжүүлэх, хэвлийгээр хүчтэй өвдөх, гүйлгэх.
• Ухаан санаа өөрчлөгдөх, дэмийрэх, ухаан алдах, ком д орно. Эдгээр болон эдгээртэй төстэй шинж тэмдгүүд илрэх үед яаралтай түргэн тусламж дуудах шаардлагатай.

Оношлогоо

Оношыг тогтоохын тулд гадуур үзлэгээс гадна дараахь шинжилгээг хийнэ, үүнд:

• Цусны биохимийн шинжилгээ. Бөөрний булчирхайн хурц дутмагшлын үед цусан дахь кали ба креатинины түвшин ихэсч, натрийн түвшин буурна.
• Цус ба шээсэнд бөөрний дээд булчирхайн дааврын түвшний шинжилгээ хийнэ. Шээс ба цусан дахь кортикостероид даавруудын хэмжээ эрс буурна.

Эмчилгээ

Эмчилгээг сэхээн амьдруулах, эсвэл эрчимт эмчилгээний хэсэгт хийнэ. Үндсэн эмчилгээ нь кортикостероидуудтай тусгай уусмалуудын дусал юм. Хэрэв эмчилгээг цаг тухайд нь эхэлсэн бол өвчтнийг аварч болно. Хэрэв бөөрний дээд булчирхайн хурц дутмагшил нь хүнд халдварт өвчний явцад үүссэн бол эмчилгээ нь үр дүн багатай байна. Өвчин үүсэхээс сэргийлэхийн тулд бөөрний булчирхайн гадаргын архаг дутмагшил зэрэг кортикостероид дааврын байнгын нөхөл шаардсан бусад өвчний үед зохистой орлуулах даавар орлуулах эмчилгээг хийнэ. Иймд өөрөө дур мэдэн кортикостероид хэрэглэхийг болиулах, эсвэл тунг багасгах зэрэг үйлдэл хийж хэрхэвч болохгүй. Дотоод шүүрлийн эмчийн байнгын хяналтанд байж, зөвхөн түүний зааврын дагуу эм, бэлдмэлийг хэргэлэнэ.

Эдгээр дааврыг ялгаруулахын тулд бамбай булчирхайд хоол ба устай хамт орж ирдэг йод зайлшгүй хэрэгтэй. Бамбай булчирхайн үйл ажилагааг тиреотроп дааврын тусламжтайгаар өнчин тархи зохицуулна.

Ерөнхий

Бамбай булчирхайн үйл ажиллагаа алдагдах, эсвэл хэмжээгээр томрох, зангилаа үүсэх зэрэг бүтцийн өөрчлөлт гарснаас өвчин үүсдэг. Бамбай булчирхайн хэмжээгээрээ томрохыг бахлуур өвчин гэж нэрлэнэ. Бамбай булчирхайн үйл ажиллагааны алдагдал нь ялгаруулах дааврын хэмжээ хэт ихсэх буюу гипертиреоз, эсвэл хэт багасах гипотиреоз гэсэн шинжээр илэрнэ.

Булчирхайн бүтцийн өөрчлөлт ба үйл ажиллагааны алдагдал нь тэр бүр хоорондоо холбоотой байгаад байдаггүй. Жишээ нь: хэмжээгээр жижиг булчирхай хэт их даавар ялгаруулж, харин томорсон булчирхай бага даавар ялгаруулж байж болно.

Шалтгаан

Бамбай булчирхайн өвчин үүсэх шалтгаан нь одоогоор тодорхой бус байна. Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн өвчний үүсэлтэнд йодын дутагдал нөлөөлдөг нь нотлогдоод байгаа. Йод дутагдлын өвчин нь ялангуяа далай, тэнгисээс алслагдсан бүс нутагт тархсан байдаг.

Оношлогоо

Бамбай булчирхайн өвчнүүдийн оношлогоонд дотоод шүүрлийн эмч нь дараахи аргыг хэрэглэдэг, үүнд:

1. Бамбай булчирхайн чанд авиан шинжилгээ (ЭХО). Булчирхайн хэмжээ ба бүтцийг тодорхойлно. Чанд авиан шинжилгээний үед тусгай багажны тусламжтайгаар булчирхайн цусан хангамжийг тодорхойлдог. Үүний тулд өнгөт доплерографийн зураг.

2. Бамбай булчирхайн сцинтографи. Бамбай булчирхайн янз бүрийн хэсэг, тэдгээрийн дотор зангилаа хэрхэн ажиллаж байгааг тодорхойлно. Сцинтографи нь хураагуур судсанд цацраг идэвхтэй тусгай бэлдмэл хийгээд булчирхайд хэрхэн хуримтлагдаж байгааг нь багажны тусламжтайгаар тодорхойлно.

3. Нарийн зүүгээр хатган эд эсийн шинжилгээ авах. Бамбай булчирхайнаас өчүүхэн хэсгийг авч микроскопоор харна. Ажилбарыг хэсэгчилсэн мэдээ алдуулалтын дор хийх бөгөөд ЭХО аппартны хяналтан зүүгээр хатгана.

4. Тиреотроп дааврын түвшнийг шинжлэх (ТТГ).  Бамбай булчирхайн даавруудын цусан дахь түвшинг тогтоохын тулд  цус авна.

5. Бамбай булчирхайн хэд хэдэн өвчнийг оношлохын тулд булчирхайн эсд янз бүрийн эсрэг биет илрүүлэх шинжилгээг хийнэ. Жишээ нь: тиреоглобулины эсрэг бие, тироцитын пероксидазын эсрэг бие (микросомын фракцууд).

Эдгээрийн зэрэгцээ бамбай булчирхайн даавруудыг зөөвөрлөгч уураг болох тиреоглобулиныг шинжилгээ хийнэ.

Эмчилгээ

Бамбай булчирхайн өвчний хэлбэрээс хамаараад эмчилгээнд эмийн болон мэс заслын эмчилгээг ашигладаг.