Амьсгал гардаг өөрчлөлтүүд
Хөл хүнд болсны дараанаас эмэгтэй хүний амьсгал нь тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгддөг. Энд өсөн томорч байгаа умай буюу сав нь хэвлийн хөндийн эрхтэнүүд болон өрцийг дээш өргөн шахснаар өрцний хөдөлгөн хязгаарлагдал болж, уушигны эзлэхүүн багасна. Гэтэл хэвлийд нь өсөн томорч байгаа ургийн хүчилтөрөгчийн хэрэгцээ өдөр ирэх тусам өсөн нэмэгдсээр байдаг болохоор эмэгтэй хүн энэхүү шинэ байдалд дасан зохицох шаардлагатай болно. Ингээд жирэмсэн эмэгтэйн цээж тэлж, амьсгал гаргах нөөц эзлэхүүн буюу тайван үед амьсгаа гаргасны дараа ахин нэмж гаргаж чадах агаарын хэмжээ буурч, уушигны амьдын эзлэхүүн буюу хамгийн гүн амьсгаа авсны дараа гаргаж чадах агаарын хамгийн дээд хэмжээ бага зэрэг нэмэгдэж, минутанд амьсгалах амьсгалын эзлэхүүн өснө. Үүнээс гадна зүрхний үйл ажиллагааг эрчимтэй болгох, хүчил төрөгч тээгч цусны улаан эсийн тоог нэмэх замаар жирэмсэн эмэгтэй хүн өсөн нэмэгдэж байгаа хүчилтөрөгчийн хэрэгцээг хангаж байдаг. Ийм үед амьсгалын тусгай дасгалуудыг хийснээр энэхүү шинэ нөхцөл байдалд ердийнхөө илүү хурдан, богино хугацаанд дасан зохицоно.

Дасгал хийх давтамж
Жирэмсний үеийн амьсгалын дасгалыг биеийн дасгалтай нэг цогц болгож, эсвэл тайвшран амрахдаа, эсвэл бүр өдөр болгон тусгай дасгал болгон хийж байхыг хамгийн зохистой гэж үздэг. Ингэхдээ амьсгалын дасгалуудын үргэлжлэх нийт хугацаа нь өдөрт 10 минутаас хэтрэхгүй байх ёстой гэдгийг сайтар тогтоож авах хэрэгтэй. Жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн цусан дахь нүүрс хүчлийн хийн агуулга нь буурсан байдаг болохоор амьсгалын дасгал хийх үед энэ агуулга бүүрч буурч толгой эргэх г.м. таагүй мэдрэмж төрж магадгүй байдагн. Тиймээс амьсгалын дасгал хийх үед толгой эргэвэл амьсгаа аваад 20-30 секунд орчим барихыг хичээгээрэй. Ингэвэл толгой эргэх нь аяндаа зүгээр болно.

Амьсгалын дасгалуудыг ерөнхийд нь статик ба динамик гэж хувааж болох юм. Статик дасгалыг хийхэд зөвхөн амьсгалын булчин л оролцдог бол динамик дасгалыг явах, эргэх г.м. дурын хөдөлгөөн хийхтэй хавсран хийж болно. Эхлээд статик дасгалуудыг хийж сураад дараа нь сурсан дадлаа хөдөлгөөний үед хэрэглэж сурах хэрэгтэй. Гол нь амьсгалаа барилгүйгээр хөдөлж сурах.

1-р түвшний дасгалууд
Хэвлийн ба гүйцэд амьсгалыг сурах
Эгэм өргөгдөн дээд хавирга тэлэх замаар уушгаа агаараар дүүргэн амьсгалах амьсгал буюу цээж амьсгал эмэгтэйчүүдийн дунд хамгийн түгээмэл байдаг. Ингэж амьсгалах үед өрц нь амьсгалах явцад хамгийн бага оролцдог. Заримдаа өрц нь ердөө 1 см шилжин хөдөлнө. Харин хэвлийн болон бүрэн амьсгалын үед өрц 7-13 см хөдөлж байдаг бөгөөд ингэж хөдлөх үедээ элэг, цөсний уут, ходоод, гэдэс зэрэгт эрчимтэй иллэг хийж өгдөг. Ийм иллэг эдгээр эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжээд зогсохгүй хөл, бага аарцагны эрхтэнүүд цус хуримтлагдахаас сэргийлнэ.

Хэвлийгээр амьсгалах
Хачин санагдаж болох ч амьсгалын бүх төрлийн дасгалуудыг амьсгаагаа хамгийн дээд зэргээ гарган уушгаа цэвэрлэж эхэлдэг. Ингэхдээ цавины булинг хүртэл татагдаж, гэдсээ аль болох нурууруугаа шахан амьсгаагаа гаргах хэрэгтэй. Үүний дараа гэдэсний булчингаа аажмаар суллана. Суллахад гэдэс бага зэрэг урагш төвийж өгөхөд уушигны доод хэсгүүд нь өөрөө аяндаа агаараар дүүрнэ. Хавиргны доор хэсэгт гэдсэн дээрээ алгаа тавих замаар энэ явцыг өөрөө мэдрэн хянаж болно. Анхаарлаа гар дээрээ төвлөрүүлээд зөвхөн гар л дээш өргөгдөж байхаар амьсгална. Өөрөөр хэлбэл амьсгаагаа дээд зэргээр гаргахад гар хавирганы доогуур орж, амьсгал авахад гар түрэгдэг гарч ирж байхаар амьсгална.

Гүйцэд амьсгалах
Хэвлийгээр амьсгалах аргад суралцасны дараагаар гүйцэд амьсгалыг эзэмшиж эхэлнэ. Дараалал:
1.Дасгалын эхлэл нь хэвлийгээр амьсгалахтай адил. Амьсгаагаа сайтар шахан гаргаж уушгаа цэвэрлэнэ. Ингэхэд хэвлийн урд хана доош татагдана.
2.Амьсгал авч эхэлнэ. Хавирганы доор тавьсан гар дээш өргөгдөж эхлэхэд уушигны доод хэсэг агаараар дүүрнэ. Үүнийг залгуулаад цээжний дунд хэсгийг тэлж өгөхөд уушигны дунд хэсэг агаараар дүүрэх (ингэж дунд хэсгийг агаараар дүүргэх үед гэдсийг тулгуур болгохын тулд бага зэрэг татаж өгнө) бөгөөд үүнийг залгуулаад өгөх, дээд хавиргуудыг өргөснөөр уушигны дээд хэсгүүд агаараар дүүрнэ.
3.Амьсгал гаргах дараа нь эсрэгээр. Өөрөөр хэлбэл эхлээд эгэм, хавирга буулгаа хавиргын доор тавьсан алга цааш татагдан, гэдэс нурууруу татагдаад, аарцагны ероолын булчинг татна. Үүний дараа хэвлийн урд ханыг суллан түр агшин хэртэй амсхийгээд ахиад амьсгад авч эхэлнэ. Амьсгалын дасгал хийхдээ хамраараа амьсгална.

Амьсгал авахдаа өрцийг аажмаар, зөөлөн буулгах дарааллыг дагах нь их чухал байдаг. Өрцөө ингэж аажмаар буулгах дадал хожим төрөх явцад ихээхэн хэрэг болно.

Гүйцэд ба хэвлийгээр амьсгалах дасгалыг өдөрт 10 доошгүй удаа хийнэ. Хяналтын эмчийн зөвшөөрвөл, өөрийн биеийн байдлыг харгалзаад дээд нь өдөрт 40 удаа хүртэл хийж болно гэж үздэг.
Зүй ёсны дагуу эзэмшин бүрэн өөрийн болгосны дараагаар алхах гишгэх үедээ хийж динамик хэлбэрээр нь хийж эхэлнэ.

2-р түвшний дасгалууд
Амьсгалын үр нөлөө, хэмнэлттэй байдлыг нэмэгдүүлэх дасгалууд
Амьсгаа авах ба гаргах хугацаа 1:2 гэсэн харьцаатай байхыг хамгийн үр ашигтай гэж үздэг. Ингээд ч зогсохгүй амьсгал гаргасны дараагаар хэсэг зуур амьсгаа авалгүй байх хэрэгтэй. Ингэх үед цусанд нүүрстөрөгч хуримтлагддаг. Нүүрс төрөгчийг хуримтлуулж ямар хэрэгтэй юм бэ гэсэн асуулт гарч ирэх нь зүйн хэрэг. Тэгвэл нүүрс төрөгч нь мэдрэлийн эсийн мэдрэгчүүдийн мэдрэг чадварын босгыг бууруулдаг бөгөөд ингэж мэдрэх босго нь буурснаар хэт хөөрлийг арилгаж өгдөг. Хүн хүний амьсгалын давтамж нь адилгүй байдаг болохоор нэг минутад хэдэн удаа амьсгаа авч бас гаргаж байгаагаа өөрөө тоолохоос гадна амьсгал авах ба гаргах үе шатууд ба зүрхний агшилтын давтамж хоорондын харьцаа хэд байгаагаа тодорхойлох хэрэгтэй. Үүний тулд хуруугаа судасны лугшилт мэдрэгддэг газар тавьж байгаад амьсгаа авахад зүрх хэдэн удаа цохилж, гаргах хооронд хэдэн удаа цохилж байгааг тоолоорой. Гол төлөв энэ харьцаа нь 1:1, эсвэл 1:1,5 байдаг нь тийм ч онц сайн үзүүлэлт биш юм. Харин энд өгч байгаа амьсгалын дасгалуудыг хийснээр энэ харьцааг хамгийн зохистой хэмжээнд хүргэн, өөрийн амьсгалыг удирдаж сурна.

Энд жишээ болгож дундаж эмэгтэйн дасгал хийх загварыг сонирхуулж байна. Харин та бол мэдээж хэрэг өөрийн хийсэн хэмжилт дээр тулгуурлан дасгалаа өөртөө тохируулна.

Амьсгал гаргах ба авах харьцааг зохистой болгох
За, ингээд энэ эмэгтэйг амьсгал авахад зүрх нь 3 удаа, гаргахад 3 удаа, амьсгал авахын өмнө пауз авахад 2 цохилж байна гэж бодъё. Ингэвэл амьсгал авах ба гаргах харьцааг хамгийн зохистой 1:2 гэсэн харьцаатай болгохын тулд амьсгал гаргах хугацааг нэмэгдүүлж эхэлнэ. Үүний тулд 3 удаа цохилоход амьсгаа аваад 4 удаа цохилоход амьсгал гаргаад, 2 удаа цохилоход пауз авна. Дараа нь 3 удаа цохилоход амьсгаа аваад 5 удаа цохилоход амьсгал гаргаад, 2 удаа цохилоход пауз авна. Дараа нь 3 удаа цохилоход амьсгаа аваад 6 удаа цохилоход амьсгал гаргаад, 2 удаа цохилоход пауз авна. Ингээд 3:6 буюу 1:2 гэсэн зохистой харьцаанд хүрлээ.

Ийм харьцаагаар амьсгалж сурахад 3-7 хоног зарцуулна. Аажмаар дасгасаар 1:2 гэсэн харьцаатайгаар амьсгалахад өөрт эвгүй мэдрэмж төрөхөөргүй, ядаж төдөлгүй амьсгалдаг болгоно. Цаашид дасгал, гимнастик хийхдээ энэ хэлбэрийн хэмнэлттэй амьсгалаар амьсгалж байх хэрэгтэй.

Амьсгаа авах ба гаргах хугацааг нэмэх
Амьсгал авах ба гаргах харьцааг зохистой болгох аргад суралцан дадалтай болж, биеэ дасгасны дараагаар энэ шатны дасгалуудыг хийж эхэлнэ. Үүний тулд жишээлэхэд, 4 удаа цохилоход амьсгаа аваад 4 удаа цохилоход амьсгал гаргаад, 2 удаа цохилоход пауз авна гэсэн дасгал хийж эхэлнэ. Дараа нь өмнөхтэй адил загварын дагуу амьсгал авах ба гаргах харьцааг 1:2 болгоно. Аажмаар:
4:4 (2) > 4:5 (2) > 4:6 (2) > 4:7 (2) > 4:8 (2).
Ийм дадалтай болоход доод тал нь долоо хоног зарцуулах хэрэгтэй. Гол өөртөө болон хэвлийд байгаа хүүхдэд хор болохооргүй аажмаар дасган хийнэ. Дасгалыг хийх явцад цусан дахь хүчилтөрөгчийн агуулга хэт нэмэгдэснээс болж толгой эргэж магадгүй. Ийм үед амьсгаа аваад 20-30 секунд барьна. Яарах хэрэггүй.

Амьсгалаа бүрэн удирдах
Энэ дасгалд суралцахын тулд ахиад нэг долоо хоног зарцуулна. 2 удаа цохилоход пауз авч байхаар амьсга авах ба гаргах хэсэг нь дурын байдлаар амьсгалж сурна. Жишээлэхэд, 4:6 (2) > 3:5 (2) > 8:3 (2) > 2:4 (2) гэсэн хэмнэлтэйгээр, эсвэл арай өөр хэмнэлтэйгээр амьсгал сурна. Ингэж сурсан дадал нь төрөлтийн хоёр дахь хэсэгт танд маш их хэрэг болно. Учир нь энэ үед хүүхдийн толгой нь цухуйх бөгөөд эх баригч эмч танд амьсгал, амьсгаагаа барь, дүл, битгий дүл зэргээр заах болно. Урд нь амьсгалаа бүрэн удирдаад сурчихсан байхад эх баригчийн эдгээр заалтуудыг дагахад хүндрэл гарах нь юу л бол.

3-р түвшний дасгалууд
Төрөх явцын сургуулилт
Жирэмсэн эмэгтэйчүүдэд зориулсан олон ном, гарын авлага дээр ийм дасгалуудыг өгсөн байдаг.
1-р хэлбэрийн амьсгал. Энэ хэлбэрийн амьсгалыг удаан ч гэж нэрлэдэг. Товчхон хэлэхэд энэ бол амьсгаа авах ба гаргах харьцааг 1:2 болгох хэмнэлттэй амьсгал юм. Ийм хэлбэрийн амьсгал нь базлалт эхлэх үед хамгийн тохиромжтой байдаг ч заримдаа төрөлтийн туршид энэ хэлбэрийн амьсгалаар амьсгал болдог. Базлалт эхлэх болгон амьсгаагаа гүнзгий гаргах уушгаа цэвэрлээд залгуулан гүн амьсгаа авна. Базлалт дуусахад мөн адил амьсгална.

Хоёрдугаар хэлбэрийн амьсгал. Базлалтын эрчим нэмэгдэж, хоорондын зай нь багасахын хэрээр нэгдүгээр хэлбэрийн амьсгалаар амьсгалахад улам бүр хүнд болж ирнэ. Ойр ойрхон “нохой” шиг амьсгалах шаардлага гарч ирдэг. Үүний хоёр дахь хэлбэрийн амьсгал гэнэ. Амьсгалах загвар нь дараах байдалтай байна, үүнд: базлалтын хооронд нэгдүгээр хэлбэрийн амьсгал, базлалт эхлэхэд амьсгаагаа гүнзгий гаргаад гүн аваад дараа нь ойр ойрхон өнгөц амьсгалах бөгөөд хэлийг дээд шүдний орчим тагнаанд шахна. Базлалт дуусах үед амьсгалын давтамжийг цөөлөөд амьсгаагаа бүрэн гаргаад гүнзгий амьсгаа авсны дараа нэгдүгээр хэлбэрийн амьсгалаар амьсгална. Эрчимтэй базлалтууд нь дунджаар 40 секунд орчим үргэлжилдэг болохоор толгой эргэх, дотор муухайрахаас сэргийлэхийн тулд энэ дасгалыг 20-30 секундээр хийх нь илүү тохиромжтой.

Гуравдугаар хэлбэрийн амьсгал. Энэ хэлбэрийн амьсгал нь хүүхдийн толгой нь доош буусан ч дүлэх болоогүй үед эхийн биеийг бага ч гэсэн амраах зорилготой. Энэ үе нь төрөлтийн нэлээд хүнд үе болохоор орилж хашгирах ч энүүхэд. Гэхдээ сайт бодоод үзье. Хүн амьсгаа гаргахдаа орилдог бөгөөд орилоход амьсгал авах үе нь богино байдаг. Амьсгал авах үе богино байна гэдэг хүчил төрөгч уушгинд хангалттай орж ирэхгүй байна гэсэн үг. Уушгинд хангалттай орж ирэхгүй байгаа болохоор цусанд, түүний дотор ихэсийн цусан дахь хүчилтөрөгчийн дутагдал нэмэгдэнэ. Үр дүнд нь хүүхдэд хамгийн хэцүү байх болно. Тиймээс анхаарлаа өөр зүйл рүү хандуулан аль болох тайвшрахыг хичээж энэ хэлбэрийн амьсгалаар амьсгалах нь хавьгүй дээр. Төрөлтийн энэ үе 10-15 минут үргэлжилдэг бөгөд базлалт нь 2-3 минутын зайтай 60 секундээс илүү удаан үргэлжилдэггүй. Ингээд базлалт эхлэхэд амьсгаагаа шавхан гаргаад гүн авна. Дараа нь амьсгал өнгөц хурдан болно. Гурав дөрвөн удаа хурдан хурдан амьсгаа авч гаргасны дараа амьсгаагаа хүчтэй шахаж гаргах, эсвэл хошуугаа шүгэлдэж байгаа мэт цорвойлгож байгаад хүчтэй үлээж гаргана. Энэ үед “нэг, хоёр, гурав амьсгаа гаргах”, “нэг, хоёр, гурав амьсгаа гаргах” гэх мэтээр дотроо тоолох нь маш чухал. Хэрэв ингэж тоогоо алдахгүй анхаарлаа амьсгал дээрээ төвлөрүүлэн амьсгалвал хашгирах зав ч гарахгүй.

Гэхдээ тэсэлгүй хашгирсан байлаа ч айх юмгүй. Базлалт дуустал нь өөрийнхөө чадахаараа амьсгалж байгаад дуусах үед нь амьсгалаа гүнзгий шахан гаргаж уушгаа цэвэрлээд дараа нь гүнзгий авч, залгуулаад базлалт эхлэх хүртэл нь нэгдүгээр хэлбэрийн амьсгалаар амьсгална. Энэхэн зуур хүчээ хурааж байгаад дараагийн базлалт эхлэхэд хашгирахгүй байхыг хичээгээрэй.
Харин энэ бол төрөх явцыг сургуулилсан дасгал болохоор өдөрт ганц удаа 20-30 секундын турш амьсгалж дадалтай болох хэрэгтэй.

Дөрөвдүгээр хэлбэрийн амьсгал. Хүүхдийн толгой умайн доод хэсгийг өнгөрч аарцагны ёроолд хүрнэ. Энэ үед дүлэх хэрэгтэй болно. Дүлэх үед энэхүү дөрөв дэх хэлбэрийн амьсгалаар амьсгална. Дүлэнэ гэдэг маш хүнд ажил байдаг болохоор урд нь хийсэн амьсгалын дасгал болон гимнастикийн бүхэл дадал хэрэг болно.

Дүлэлт нь минут орчим үргэлжилдэг. Дүлж эхлэхдээ базлалт эхлэхтэй адилаар амьсгална. Өөрөөр хэлбэл амьсгалаа гүн аваад гаргаад залгуулаад дүлнэ. Дүлэхдээ амьсгалаа авсан байх бөгөөд өрц, уушгинд байгааг агаараар саван дээр дарж дүлнэ. Амьсгал хүрэхгүй байвал өрцөө суллалгүйгээр цээжний дээд хэсгээр амьсгалан агаар аваад /гүйцэд амьсгалах дасгалыг санаарай/ үргэлжлүүлэн дүлнэ. Дүлэлт дууссанэы дараа гүнзгий амьсгаа аваад залгуулан нэгдүгээр хэлбэрийн амьсгалаар амьсгалж амран хүчээ сэлгэнэ.

Гэхдээ энэ бол төрөлтийн сургуулилт болохоор хар хүчээрээ хийж болохгүй нь мэдээж. Бага зэрэг хүч гарган хийх бөгөөд гол нь дадалтай болж авах явдал юм. Нэгэнт ийм далалтай болсон байхад төрөх үедээ өөрөө ч мэдэлгүй зөв амьсгалчихсан байх болно.

Улмаар амьсгалын бүх дасгалуудыг хийж дадсаны дараагаар нөхөр, эсвэл хичээл дээр төрөх явцыг сургуулилж байхад илүүдэхгүй байх. Сургуулилтыг 5минутаас илүү хийх хэрэггүй.

Магадгүй энэ бүхний уншаад өдөрт ердөө 10-20 минут дасгал хийгээд ийм их зүйлийг хэдийд нь сурч амжих юм бэ гэж бодож байж болох юм. Тиймээс хичээллэх хуваарийг урьдчилан гаргах нь хамгийн зөв.
Жишээлэхэд,:

I долоо хоног: хэвлийгээр амьсгалах дасгалыг эзэмших, хэмнэлттэй амьсгалах дасгалыг эхлүүлэх;
II долоо хоног: хэвлийгээр амьсгалах дасгал, гүйцэд амьсгалах дасгалыг эзэмших, амьсгал авах ба гаргах хугацааг өөрчлөх дасгал.
III долоо хоног: хэвлийн ба гүйцэд амьсгал, амьсгалыг бүрэн удирдах дасгал
IV долоо хоног: 3-дахь долоо хоногтой адил, дээр нь хоёр дугаар хэлбэрийн амьсгал г.м.

Хамгийн гол нь дасгалуудыг хийж эхлэхийн өмнө хяналтын эмчтэйгээ уулзан эдгээр дасгалуудыг хийхэд өөрт болон хэвлийд байгаа хүүхдэд ямар нэг сөрөг нөлөө бий эсэхийг сайтар лавлан асуух хэрэгтэйг мартуузай. Эмч хараад зарим дасгалыг нь хасаад заримыг нь үлдээж ч болох юм. Тэгээд сөрөг нөлөө байхгүй гэвэл хийхдээ хамгийн гол нь яаралгүй, ачааллыг аажмаар удаан нэмэх ёстой гэдгийг үргэлж санаж байх хэрэгтэй.

Шалтгаан

Ясны хэмийн vрэвсэлийг ихэнхдээ; стрептококк, стафилококк, сальмонелл, гэдэсний савханцар мэтийн нянгууд үүсгэдэг. Ховор тохиодолд ясны vрэвсэл нь сүрьеэ, тэмбүү, улмай болон зарим бусад євчний хvндрэл маягаар  илэрдэг. Ясанд өвчин үүсгэгч нянгууд хоёрхон замаар нэвтрэн ордог: Нэгдүгээрт архаг өвчний голомтноос цусаар дамжин орно. Энэ нь шүд цоорох, хамрын дайврын өвчин, гүйлсэн булчирхайн үрэвсэл/ангин/ г.м өвчний үед тохиолдоно. Хоёрдугаарт ясны гэмтэл нь нэвтрэх боломжийг олгодог. Халдвар нь ил хугарал, галт зэвсгийн шарх, ариутгалгүй мэс заслын хагалгаа (гэмтлийн гаралтай ясны хэмийн үрэвсэл) зэргээр дамжин ясанд  нэвтэрдэг.

Шинж тэмдэг

Бие махбодын дотоод халдвараар үүссэн ясны хэмийн үрэвсэл /Остеомиелит/ нь илүү аюултай байдаг. Ингэсэн тохиолдолд гол төлөв 1-4 өдөртөө бие сулрах, булчин, үеэр янгинаж өвдөх зэргээр зовиурладаг ч шалтгаан нь ясных нь гүнд нуугдаж байгааг гадарладаг ч үгүй. Дараа нь биеийн халуун эрс ихсэн  39-40 хэм хүрнэ. Өвдөлт ясны өвчинд нэрвэгдсэн хэсэгт л мэдрэгдэнэ. Өчүүхэн төдий хөдлөхөд л өрөмдөх, эсвэл задарч байгаа мэт өвддөг.

Явц

Үүнээс цаашид өвчин маш хурдан, хурц хэлбэрээр өрнөнө. Өвчтөний биеийн ерөнхий байдал муудаж, царай нь цонхий, арьс шарлаж, уруул хөхөрнө, ухаан санаа алдагдан дэмийрч, таталт өгнө. Яаралтай арга хэмжээ авахгүй бол хүн үхэх аюултай.

Гэмтлийн гаралтай ясны хэмийн үрэвсэл нь мөн хурцаар эхэлж (халууралт, шархаар өвдөх) архаг хэлбэрээрт шилжинэ. (ерөнхий биеийн байдал хэвийн, шархны цоорхойгоор идээ, доторхи эдийн задралын бүтээгдэхүүнүүд гарах) Өвчний архаг хэлбэрийн хүнд үед цус бохирдох аюултай.

Оношлогоо

Өвчний дээрхи шинж тэмдгүүд илэрвэл гэмтлийн эмчид үзүүлж, хэрэв явж очиж чадахгүй бол түргэн тусламж дуудах хэрэгтэй. Эхний асуудал бол оношыг зөв тогтоох явдал юм. Үүний тулд цусны дэлгэрэнгүй  шинжилгээ, шээсний  шинжилгээ хийнэ.Гэмтсэн хэсгийн байдлыг тогтоохын тулд  рентген зураг авахуулна. Өвчний эхний үед энэ шинжилгээ нь мэдээлэл багатай байдгыг ойлгох хэрэгтэй. Харин радио идэвхэт шинжилгээгээр халдварлагдаад 2 хоносон байхад л илрүүлж болно. Заримдаа онош тодруулахын тулд эмч компьютериййн болон  соронзон долгиот томографийн шинжилгээ хийлгэдэг.

Эмчилгээ

Өвчин үүсгэгч нянгын онцлогт тохируулан сонгож авсан антибиотикоор эмчилгээ хийнэ. Антибиотикыг 4-6 долоо хоног хэрэглэнэ. Заримдаа мэс заслын эмчилгээний арга хэрэглэдэг. Хагалгаан дээр шархыг цэвэрлэн үхжсэн зөөлөн эдийг авч, шаардлагатай бол ясны өөрчлөгдсөн хэсгийг тайрч авдаг.

Ерөнхий
Эстроген  буву эм бэлгийн даавар нь судасны хананд холестерин хуримтлагдахаас бие махбодыг хамгаалж байдаг болохоор цэвэршилтээс өмнөх насны эмэгтэйчүүд барагтай бол өвчилдэггүй.

Шалтгаан
Өвчний үндсэн шалтгаан нь зүрхний артерийн судасны хатуурах юм. Зүрхийг цусаар тэжээж буй судасны дотор хананд  (титэм судас / артери) нас ахихын хэрээр холестериний тунадас буюу судас хатуурлын товруу бий болдог. Ийм товруу нь  нь артерийн нүхийг нарийсгасны улмаас зүрхэнд очих цусны урсгал багасна. Таргалалт, тамхи татах, удамшил, артерийн даралт ихсэх, чихрийн шижин  зэрэг нь ийм байдал үүсэхэд нөлөөлдөг гол хүчин зүйл гэж үздэг. Мөн хөдөлгөөний дутагдал, сэтгэл санааны байдал, ядаргаа нь нэмэлт хүчин зүйл болдог.

Явц
Цээжний бах хөдлөх үед нь зүрхний орчим халуу оргин хоолой боож байгаа мэт огцом өвдөлт өгдөг. Гэхдээ өвдөлт гэхээсээ илүүтэйгээр цээж бачуурч, хүнд юмаар дараад байгаа мэт мэдрэмж төрөх байдлаар илрэх нь ч олонтаа.

Зүрхний бах хөдөлсөн үед гол төлөв өвчүүний ард өвддөг ч зүүн тал руугаа, зүрхний орчим өвдөлт өгөх нь бий. Ийнхүү нэг өвдөлт өгөх нь 2-5 минут үргэлжлэх үед амьсгаа давчдах, дотор муухайрах, бөөлжүүлэх, толгой эргэх, шалтгаангүй айдас төрөх зэрэг хам шинж дагалдах нь цөөнгүй. Цээжний бах хөдөлсөн үед нитроглицерин уухад өвдөлт нь богино хугацаанд буюу 1-2 минутын дотор намддаг нь энэ эмгэгийг бас нэгэн онцлог гэж болох юм.

Энэ эмгэг нь тэр бүр илрээд байдаггүй бөгөөд зүрхний булчинд хүчилтөрөгч, шим тэжээл онцгой их хэрэгтэй үед буюу биеийн хүчний нэн их ачаалал авах үед ажиглагддаг. Ийнхүү биеийн хүчний ачааллаас үүдэлтэй цээжний бахыг ачааллын стенокарди гэдэг бөгөөд хурдан явах, уул өөд авирах зэрэгт илрээд ачаалал багасахтай зэрэгцэн аяндаа арилна. Гэвч ахиад ачаалал өгч эхлэх үед буюу явж эхлэхэд өвдөлт ахин үүсдэг. Харин тамхи татах, архи уух, хэт их идэх зэргээс үүдэлтэй зүрхний бах нь харьцангуй бага тохиолддог.

Зөвхөн тодорхой нөхцөлд үүсч, 3-5 минутаас илүүгүй өвдөлт өгдөг цээжний бахыг тогтвортой стенокарди гэдэг.

Харин тодорхой нөхцөлгүйгээр гэнэт үүсч, 10-15 минут үргэлжилдэг цээжний бахыг тогтворгүй стенокарди гэдэг. Энэ үед унтах, суух зэргээр биеийн ямар нэг ачаалал аваагүй үед цээжний бахын шинж тэмдэг гэнэт илэрнэ. Энэ нь хэзээ мөдгүй зүрхний шигдээс  болж магадгүйн анхны шинж тэмдэг байдаг гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.

Анхны тусламж
Цээжний бахын шинж тэмдэг илэрсэн үед дараах арга хэмжээг авах хэрэгтэй:

• Өвчтөнг хэвтүүлж, тайван байлга,
• Хэлэн дор нь нитроглицерины шахмал тавьж өгөх
• Зүрхний орчимд гич буюу горчиц тавь
• Валокордин, эсвэл корвалол 25-30 дуслаар өг,
• Өвдөлт намдахгүй байгаа тохиолдолд ахин нэг нитроглицерин өгч болно.
• Хэрэв нитроглицериныг давтан өгсний дараа 10-15 минутанд стенокардийн шинж тэмдэг арилахгүй байгаа бол өвчтөнд баралгин, эсвэл спазган мэтийн өвчин намдаагч нэг ширхэгийг өгөөд яаралтай  “Түргэн тусламж” дуудах шаардлагатай.

Оношлогоо
Мэдрэлийн ядаргаа, зүрхний гажиг, нурууны хүзүү цээжний хэсгийн өвчний үед  цээжний бахтай төстэй шинж тэмдэг илэрдэг гэдгийг анхаарах шаардлагатай. Иймд үнэн зөв оношийг зөвхөн зүрх судасны эмч тавих боломжтой гэдгийг мартаж болохгүй. Зүрхний үйл ажиллагааг шинжлэхийн тулд биеийн хүчний ачааллын үеийн зүрхний цахилгаан бичлэг буюу тредмилл- тест, бүтэн хоногийн зүрхний цахилгаан бичлэг буюу холтер-мониторингийг заавал хийдэг.

Зүрхний шуугианыг судлахын тулд фонокардиографи хийж, зүрхний эхо графийг  ашиглан зүрхний булчин ба хавхлагын/клапан байдлыг шинжлэн, зүрхний хөндийгөөр цус урсах хөдөлгөөний хурдыг дүгнэнэ. Судасны байдлыг судлахын тулд вентрикулографийн арга ашиглан судасны хананы нарийссан байдал,  холестериний товрууны байрлал зэргийг тодорхойлно.

Дээрхтэй төстэй арга коронарографи нэртэй аргаар зүрхний титэм артерийн судасны байдлыг судлана. Судасны нүхний нарийслыг тодорхойлохын тулд зүрхний булчингын сцинтографийн аргыг хэрэглэнэ.

Эмчилгээ
Цээжний бах нь судас хатуурлаас үүдэлтэй зүрхний цусан хангамж хомсдох өвчний нэг үе шат тул тамхинаас гарах, жингээ нэмэхгүй байх зэрэг амьдралын эрүүл хэв маяг баримтлахтай холбоотой алхмуудыг эн тэргүүнд хийх шаардлагатай.

Цээжний бахыг эмийн болон мэс заслын аргаар эмчилдэг. Цээжний бах нь судасны нарийсалттай холбоотой байвал титэм судасны ангиопластик нэртэй хагалгаа хийж судсыг дотроос нь тэлж өгдөг.

Харин ямар нэг шалтгааны улмаас ийм хагалгаа хийх боломжгүй бол мэс заслын замаар бөглөрсөн хэсгийг тойруулан шинэ  урсгал нээх хагалгаа хийдэг.

Үрийн хураагуурын өргөсөлт гэдэг нь үрийн гуурс ба төмсөгний хураагуурын судас өргөсөхийг хэлнэ. Варикоцеле гэдэг нь varix буюу хураагуурын зангилаа, kele буюу хавагнах, хавдах гэсэн утгатай хоёр үгнээс бүрддэг. Харамсалтай нь энэ эрэгтэйчүүдийн 10-15% нь тохиолддог нэлээд өргөн тархсан

зүүн тал судас хэвийн, баруун талын судас өргөссөн байна

эмгэг юм.

Улмаар эрэгтэйчүүдийн үргүйдлийн 40% нь энэ эмгэгээс үүдэлтэй байдаг. Харин эдгээр эрэгтэйчүүдээс хоёрдогч үргүйдэл -тэй эрчүүдийг нь авч үзвэл (үр тогтоох чадвартай байгаад алдсан) 80% нь үрийн хураагуурын өргөсөлттэй эрчүүд ордог байна.

Шалтгаан

Төмсөг ний венийн судасны хавхлаг/клапаны үйл ажиллагааны дутагдлаас үүдэн цус тууштай нэг чигт урсалгүй хэсэгчлэн буцаж урсаж эхэлдгээс болж судасны хана аажмаар өргөсдөг байнав Ихэнх тохиолдолд сувгийн судасны өргөсөлт нь шилжилтийн насанд, удамшл гаралтай хүчин зүйлсийн нөөлтэйгээр үүсдэг байна.

Практик дээрээс харахад  үрийн сувгийн судасны өргөсөлтэй хүний цусан төрөл дотор венийн судас зангиран өргөсөх, хавтгай тавхай, зүрхний хавхлагийн гажиг зэрэг эмгэгтэй хүмүүс гол төлөв илэрдэг.

Мөн гүйлгэх, эсвэл архаг өтгөн хаталт, хүнд юм өргөх, хэвлийн булчингийн хэт ачаалал зэрэг нь үрийн сувгийн судасны өргөсөлтийг үүсэхэд дам нөлөөлдөг хүчин зүйлд ордог.

Явц

Үрийн сувгийн судасны өргөсөлт нь хүний амь насанд аюул бололгүй, анзаарагдалгүйгээр яваад байж болдгоороо осолтой өвчин юм. Энэ эмгэгээс үүдэлтэй хамгийн том асуудлыг нь үргүйдэл гэж болно.

Төмсөг болон ойролцоох эд, эсүүдэд тэжээл хүргэсэн цус нь хуухнаг -ны венийн судсаар дамжин зүрх рүү чиглэн урсдаг. Энэ үед цус өөдөө буюу хүчний эсрэг урсана. Хэвийн үед венийн хавхаг буюу клапан нь цусыг буцаж урсахаас сэргийлж байх ёстой. Гэтэл венийн судас өргөссөнөөр клапаны хэвийн ажиллагаа алдагдан цус нь “савлах” гэж нэрлэгдсэн хөдөлгөөн хийж, нэг газраа “ээрнэ”. Үр дүнд нь төмсөг -ний цусан хангамж алдагдан төмсөгийг бүрхсэн венийн судасны торлогийн тоо өссөөр заримдаа судсаар нэхсэн уут шиг болох нь ч бий. Судасны олон тооны зангилаа нь төмсгийг бүрхсэн хэлхээ бий болгосноор  төмсгийг хөргөхөө больдог. Гэтэл эр бэлгийн эс нь хэвийн боловсроход 32.5-34.5 хэм шаардлагатай байдаг болохоор  эр бэлгийн эс үүсэлт нь зогсдог. Түүнээс гадна үрийн судасны өргөсөлтийн үед асептик аутоиммун үрэвсэл гэгч үүсэх эрсдэлтэй. явагддаг.

Оношлогоо

Ихэвчлэн тохиолдлоор эмнэлгийн тусламж авах үед оношлогддог ба хэрэв танд үрийн хураагуурын өргөсөлт байж болзошгүй бол даруйхан бөөрний мэс заслын эмчид хандаарай. Үрийн хураагуурын өргөсөлтийг оношлох нь төвөгтэй биш. Үрийн хураагуурын өргөсөлт нь зүүн талдаа байх ба хоёр талдаа байх нь ховор, гойд үед л баруун талдаа байна. Иймээс баруун ба зүүн төмсөгний хураагуурын байрлал нь өөр байна. Заримдаа өвчин төмсөгний орчмоор өвдөж илэрч болно. Энэ нь хураагуурын сүлжээн дэх цусны даралт ихэсснээс болдог байна. Өвдөлт нь нэг их биш байх ба чангааж тэлж өвдөнө. Хэрэв хураагуур ихээр өргөссөн байвал оношыг эргэлзээгүй тавих ба намэлт шинжилгээ хэрэггүй. Эргэлзээтэй үед хуйхнагны судасны доплерографи, дуплекс сканераар харна.

Эмчилгээ

Үрийн хураагуурын өргөсөлтийн эмчилгээнд зөвхөн мэс заслын эмчилгээ хийх ба эмийн эмчилгээ ямар ч үр дүнгүй. Гэвч хагалгаа хийлгэх эсэхийг эмч эр хүнд өөрт нь орхино. Бэлгийн идэвхид өвчин нөлөөлөхгүй ба хэрэв өвчтөн залуу хүн бол гэр бүл амьдралаа зохиох тул хагалгаа хийлгэх хэрэгтэй. Хэрэв хүүхэдтэй болохоор төлөвлөөгүй эр хүн бол заавал хагалгаа хийлгэх шаардлагагүй. Хагалгаанаас гарч болох нөлөө нь 5-7% төмсөгний усан хаван үүсдэг.

Хуйхнагны судасны доплерографи гэдэг нь тусгай доплерометрийн датчикт холбогдсон орчин үеийн багажны тусламжтайгаар чанд авиагаар харах арга. Шинжилгээг тусгайлан бэлтгэгдсэн эмч хийнэ. Доплерографиар янз бүрийн эрхтний цусны урсгалыг шинжилдэг. Энэ шинжилгээгээр шээс бэлгийн замын өөрчлөлт, янз бүрийн хавдрыг оношлоно.

Дуплексный сканнераар харах нь шээс бэлгийн замын чанд авиан шинжилгээ юм. Бага аарцгийн чанд авиан шинжилгээгээр умай, умайн гуурсан хоолой. өндгөвч, түрүү булчирхай, төмсөг болон бусад эрхтэнд дүн шинжилгээ хийх зорилгоор хийнэ. Тусгай багажаар хийдэг ямар ч өвдөлтгүй шинжилгээ юм.ийм шинжилгээг ихэвчлэн давсаг дүүрэн шээстэй байхад хийнэ.

Нуруу- нд юм орох ч гэж ярьдаг.

Статистик үзүүлэлтээс үзвэл дэлхий дээр амьдарч байгаа 40-өөс дээш насныхны 10 хүн тутмын 8 нь энэ таагүй зүйлтэй таардаг аж. Харамсалтай нь сүүлийн энэ өвчнөөр өвдөгсөд улам бүр залуужиж тэтгэврийн хөгшчүүлээс гадна залуу хүмүүс ч өвдөж байна.

Шалтгаан

Бидний нуруу нугалам дотор нугас байрлаж түүнээс олон тооны мэдрэлүүд гардаг. Хэрэв энэ мэдрэлүүд гэмтэж өөрчлөгдөн үрэвсвэл мэдрэлийн ёзоорын үрэвсэл үүснэ.

Харамсалтай нь одоо хүртэл анагаах ухаанд мэдрэлийн ёзоорын үрэвслийн шалтгааны талаар нэгдсэн саналд хүрээгүй байна. 19-р зууны эхэнд мэдрэлийн ёзоорын өөрийнх нь үрэвсэл гэж үзэж байсан. 20-р зууны эхнээс нугалам хоорондын ивэрхийгээс болдог гэж үзэж байв. Ивэрхий үүсэхэд үед нугалам хоорондын мөгөөрс гадагшаа цүлхийж гарсан байдаг. Тэр нь мэдрэлийн ёзооруудаа дарж үрэвсүүлдэг гэнэ.

Харин одоо бол эмч нар мэдрэлийн ёзоорын үрэвслийн шалтгаан нугаламд өөрт нь байгаа, нугалам гэмтэж өөрчлөгдсөнөөс болдог гэж үзэж байна. Улмаар мэдрэлийн ёзоорын үрэвслийн 95% нь нугалам хоорондын мөгөөрс ясжих эмгэгээс, үлдсэн 5% нь нугалам хоорондын ивэрх болон нугаламын удсан гэмтэлтэй холбоотой гэж үзэж байна.

Үндсэн шалтгаан нь

1.    Стресс

2.    Халдвар

3.    Бодисын солилцооны алдагдал болон хүнд юм өргөх,эв дүйгүй хөдөлгөөн болж таарч байна.<

Шинж тэмдэг

Мэдрэлийн ёзоорын үрэвслийн үндсэн шинж нь өвдөлт юм. Нугалам хаана гэмтсэн байна тэр хэсэгтээ өвдөлт өгнө. Хүзүүний мэдрэлийн ёзоорын үрэвслийн үед хүзүү дагз орчимд хүчтэй өвдөж ханиах, толгойгоо хөдөлгөхөд өвдөлт ихэснэ. Зарим тохиолдолд толгой эргэж,  чих шуугиж, хазайж дайвалзаж явдаг болно.

Хүзүү мөрний мэдрэлийн ёзоорын үрэвслийн үед хүзүү мөр, гар руу хүчтэй өвддөг.

Цээжний мэдрэлийн ёзоорын үрэвслийн үед цээжийг бүслэж өвддөг.

Хамгийн элбэг тохиолддог нь ууц нурууны мэдрэлийн ёзоорын үрэвсэл юм. Сууж ч босож ч чадахаа байна. Явах, хазайх  үед нуруу тэсэхийн аргагүй өвдөнө.

Оношлогоо

Хэрэв таны нуруугаар хүчтэй өвдөлт мэдрэгдсэн бол мэдрэлийн эмчид ханд. Эмчийн гол үүрэг нь мэдрэлийн ёзоорын үрэвслийн өвдөлтийг бусад төстэй өвдөлтүүдээс ялгах юм. Өвчтнөө үзэж сонсоод дараа нь заавал рентген шинжилгээ хийлгэх хэрэгтэй. Энэ нь нуруу нугалмын аль хэсэгт гэмтсэнийг илрүүлэх цорын ганц арга юм. Ингэж онош тавьсны дараа мэдрэлийн эмчийн зөвлөгөөг авна.

Эмчилгээ

Хэрэв таны нуруугаар хатгуулсан бол эмчийг ирэхээс өмнө эхлээд хэвтэх хэрэгтэй. Ор хэт зөөлөн биш байвал зүгээр. Өвчин намдаах намдаах эм ууж, нуруундаа өвдөлт намдаах тос түрхээд ноосон алчуураар сайн ороож боо.

Мэдрэлийн ёзоорын үрэвслийн  өвөрмөц эмчилгээнд үрэвсэл намдаах (ортофен, ибупрофен,диклофенак ),В бүлгийн аминдэмүүд, өвдөлт намдаах, бүлээцүүлэх бодисууд (зөгий могойн хор ) зэргүүд орно.

1-2 хоног тайван хэвтэх хэрэгтэй. Физик эмчилгээ, эмчилгээний массаж, эмчилгээний биеийн тамир бариа заслын үр дүн сайтай байдаг. Хэрэв мэдрэлийн ёзоорын үрэвсэл нь нугалам завсрын диск гарснаас болсон бол мэс заслын эмчилгээ яаралтай хийнэ.

Мэдрэлийн мэс заслын эмчид хандах өөр нэг шалтгаан нь нугалам завсрын дискний ивэрхий байдаг. Энэ өвчнөөр  40-50 насныхан өвчлөх нь элбэг

Бидний нуруу нь нугалам яснууд ба нугалам завсрын дискнүүдээс бүтнэ. Энэ дискнүүд нь нугаламыг нугарах боломжийг  хангаж, явах үед амортизаторын үүрэг гүйцэтгэнэ. Диск нь фиброзон цагираг ба цөмөөс бүтнэ. Тайван үед дискэнд ус хуримтлагдаж ачааллын үед усаа алдаж уян хатан чанар нь мууддаг. Хүний амьдралын дунд үед диск хөгширч ус хуримтлах чадвраа алдагддаг. Нугалам  завсрын диск нь цусны судасгүй. Иймээс гэмтэж өөрчлөгдснийг нь солих нь боломж хязгаарлагдмал байдаг.

Дискний хөгшрөх, гэмтэх нь бусад эсүүдээс илүү хурдан явагддаг. Хүнд юм өргөх, гэмтэл авах, харайлт, бөх, гимнастик, хүндийг өргөлтөөр хичээллэх зэрэг нь дискний элэгдэлт, гэмтлийг түргэсгэдэг. Гэнэт огцом эргэх, хүнд юм өргөхөд дискний бөөм цөм нь хажуу тийш цүлхийж гардаг. Энэ үед нугас ба мэдрэлийн ёзоорыг дайрч цочроон хүчтэй өвдөлт үүсч тэр нь гар хөл рүү дамждаг. Өвдөлтийн зэрэгцээгээр судас, мэдрэлиййн ёзоор дарагдсанаар бүр ч хүнд өөрчлөлтүүд үүсэх эрсдэлтэй. Нуруугаар өвдөх үед хөл суларч, бадайрч байгаа бол мэдрэлийн мэс засалчид хандах шаардлагатай.

Эмч ердийн мэдрэлийн үзлэгээс соронзон долгиот томографи хүртэл хийж оношлодог.

Гол зорилго нь нурууны жирийн өвдөлтийн цаана нугалам завсрын дискний ивэрхий ба илүү хүнд өвчин байгаа эсэхийг  тогтоох явдал юм.

Дискний ивэрхий -н төгс эмчилгээ нь мэс засал юм. Өнөөдөр ивэрхийн үеийн мэс заслыг микроскопийн тусламжтайгаар бичил мэс заслын аргаар хийж байна. Хагалгааны талбай  1см кв-аас илүүгүй байдаг. Мэс засалчид зөвхөн мэдрэл дээр хагалглаа хийдэг болохоор нугасыг тэжээж байгаа жижиг судас, мэдрэлийн ёзоор, орчин тойрны бүтцийг гэмтээдэггүй. Хагалгааны явцад эдийн гэмтэл бага байх тусам хагалгааны дараах хүндрэл өгөх эрсдэл багасна. Түүнээс гадна нөхөн сэргээх тусгай программ болон энгийн аргууд  өвчтнийг хурдан сэргэхэд тусалдаг. 3-4 хоногийн дараа эмнэлгээс гардаг. Мэдрэлийн мэс засалчдын туршлагаас харахад цаг алдалгүй эмчид хандсан тохиолдолд ивэрхийн эмчилгээ 95%-д нь сайн үр дүн өгдөг гэж үздэг.

Ивэрхийн үеийн өвдөлтийг түр намдаах түр аргууд байдаг ч цаг алдах нь эрүүл мэндэд нөхөж болшгүй өөрчлөлт гаргах аюултай. Ивэрхий нь чухал эд эрхтнийг дараагүй тохиолдолд мэс засал шаардлагагүй байж болно. Энэ үед  эмчилгээний нэмэлт аргуудыг ашигладаг. Дасгал, эмийн эмчилгээг хавсарч хагалгаа хийлгүйгээр олон жил хэвийн байлгаж болно. Гэхдээ эмчилгээний ямар арга хэрэглэхийг зөвхөн мэргэжлийн эмч л шийднэ.

Нугалам завсрын дискний ивэрхий маш их тохиолддог өвчин. Эрт оношлож зөв эмчилвэл өвчтөн хурдан сэргэдэг. Өвчтөн энэ үйл ажиллагаанд ихэвхтэй оролцож амьдралын зөв хэв маягтай байж, илүүдэл ачааллыг багасгах хэрэгтэй. Ингэвэл ивэрхий үүсэх эрсдэл багасна.

Ерөнхий

Цусны цагаан эсийн өмөн нь мөн л дотроо олон янз. Бүгд цус төлжүүлэх тодорхой эсүүдийг хорт чанартай болгож хувиргадаг шинж чанарыг агуулдаг. Ингэж өөрчлөгдсөн эсүүд замбараагүй өсч үржин цус болон чөмгөн дэх эрүүл эсийг шахан орлож эхэлдэг. Цусны ямар эсvvд хавдрын эс болж хувирснаас хамаарч цагаан эсийн өмөнг хэд хэдэн төрөлд хуваадаг. Лимфолейкоз – тунгалгийн эсийн (лимфоцит) гажиг, миелолейкоз- мөхлөгт цагаан эсvvдийн хэвийн боловсролтын алдагдал гэх мэт. Бүх цагаан эсийн өмөнг дотор нь хурц ба архаг гэж ангилдаг. Цагаан эсийн хурц өмөнгийн үед цусанд залуу (өсч гүйцээгүй) эсүүд хяналтгүй үрждэг. Архаг цагаан эсийн өмөнгийн үед цус, тунгалагын зангилаа, дэлүү, элэг зэрэг эрхтэн дэх  илvvтэй боловсорсон эсүүд ийн хэмжээ эрс ихэсдэг. Хурц цагаан эсийн өмөн нь архагаа бодвол хамаагvй хүнд явцтай байдаг бөгөөд яаралтай  эмчилгээ шаарддаг.Цагаан эсийн өмөн нь хамгийн тийм ч элбэг тохиолддог хавдарын өвчин биш юм. Америкын анагаах ухааны дүн бүртгэлийн мэдээгээр жил бүр зуун мянган хүнээс 25 хүн л vvгээр өвчилдөг. Эрдэмтэд, цусны цагаан эсийн ємєн нь гол тєлєв хүүхдvvд ( 3- 4 нас) болон настай (60-69 нас) хүмүүст тохиолддог болохыг ажигласан байна.

Шалтгаан

Хүн цагаан эсийн өмөнгөөр өвчлөхөд ердөө цорын ганц цус төлжүүлэх эс л хавдарынх болж өөрчлөгдөсөн байхад л (мутация) л хангалттай байдаг. Өөрчлөгдсөн эс хурдан хуваагдаж эрүүл эсийг шахаж эхэлнэ. Улмаар хэвийн эсvvдийн зайг эзэлж цагаан эсийн өмөн vvсдэг. Хэвийн эсийн хромосом дахь мутац үүсэхэд нөлөөлдөг хэд хэдэн шалтгаан бий. Үүнд: Ионжуулагч туяаны үйлчлэл. Японд атомын бөмбөг дэлбэрсний дараа цагаан эсийн хурц өмөнгийн өвчлөл хэд дахин нэмэгдсэн. Дэлбэрэлтийн төвөөс 1.5 км зай дотор байсан хүмүүс энэ бvсийн гадна байсан хүмүүсээс 45 дахин их өвчилж байсан байна.

Канцероген. Үүнд зарим нэг эмийн бодис (бутадион, левомицетин, хавдрын эсрэг цитостатик эмүүд), тvvнчлэн хэд хэдэн химийн бодис (пестицитүүд, бензол, нефтийн бүтээгдэхүүнүүд, лак болон будгийн найрлаганд ордог зарим нэг бодис) хамаарна.

Удамшил. Энэ нь гол тєлєв архаг цагаан эсийн өмөнд хамаарах боловч хурц цагаан эсийн өмөнгєєр өвчилсєн хvн байсан гэр бүлийн гишүүдийн өвдөх эрсдэл 3-4 дахин ихэсдэг. Удамшлаар євчин  дамждаггүй харин эсийн гажих хандлага  дамждаг.

Вирусийн халдвар. Хүний ДНК- д суурьшиж хэвийн эсийг  хорт чанартай болгон хувиргадаг онцгой тєрлийн вирус байдаг гэсэн таамаглал байдаг. Цагаан эсийн өмөнгийн үүсэл нь хүний яс vндэс болон аж төрдөг газар зүйн бvсээс тодорхой хэмжээгээр хамаардаг.

Шинж тэмдэг

Єєрєє өөртөө “цусны цагаан эсийн өмөн” гэсэн онош тавих боломжгvй боловч  өөрийн биеийн байдлын өөрчлөлтєд заавал анхаарал тавих хэрэгтэй. Цагаан эсийн хурц өмөнгийн үед халуурах, бие сулрах, толгой эргэх, үе мөч өвдөх, их хэмжээгээр цус алдах шинж илэрдэг.

Энэ өвчний үед янз бүрийн халдварын хүндрэлvvд нэгдэх боломжтой: гүйлсэн булчирхайн үхжилт үрэвсэл, амны салстын шархлаат үрэвсэл гэх мэт. Мөн тунгалагын булчирхай, элэг болон дэлүү томрох явдал ажиглагддаг. Цагаан эсийн архаг өмөнгийн үед их ядрах, бие сулрах, хоолны дуршил буурах, жин буурах зэрэг шинж илрэхээс гадна элэг, дэлүү томордог. Өвчний хvндэрсэн шатанд  халдварын хүндрэл, цус бүлэгнэх хандлага vvсдэг.

Оношлогоо

Оношыг цусны ерөнхий шинжилгээ болон биохимийн цусны шинжилгээгээр тогтооно. Мөн  чөмөгний шинжилгээ (өвчүүний хатгалт, яс өрөмдөж авах шинжилгээ) хийлгэх шаардлагатай.

Эмчилгээ

Цагаан эсийн хурц өмөнгийн эмчилгээнд хэд хэдэн хавдрын эсрэг эмийг глюкокортикоидын дааврын өндөр тунтай хавсарч хэрэглэдэг. Зарим тохиолдолд чөмөг шилжүүлэн суулгадаг. Цус, цусан бүрэлдэхvvнээр сэлбэх болон холбогдох халдварыг түргэн эмчилэх зэрэг дэмжих арга хэмжээг авах нь туйлын чухал. Цагаан эсийн архаг өмөнгийн үед одоо vед хавдрын эсийн өсөлтийг дарангуйлдаг антиметаболитууд гэж нэрлэгддэг эмүүдийг хэрэглэж байна. Түүнээс гадна заримдаа туяа эмчилгээ эсвэл цацраг идэвхит фосфор зэрэг бодисыг хэрэглэдэг. Эмч цагаан эсийн өмөнгийн хэлбэрээс хамаарч эмчилгээний аргыг сонгоно. Өвчтєний биеийг цусны болон чөмөгний шинжилгээгээр  хянана. Цусны цагаан эсийн ємєнгийн эмчилгээг  vлдсэн бvх амьдралынхаа туршид хийлгэх болдог.<

Ерөнхий

Хэрэх /хэрлэг/ буюу ревматизм өвчний үед зүрх судасны систем гэмтэхийг үе мөчний хам шинжийн хүндрлийн нэг хэлбэр төдий зүйл гэж үздэг байсан. Харин Францын эмч Буйо (1836 он), ба Оросын эмч И.Г.Сокольский (1838 он) нарыг судалгаа гарсны дараанаас эхлэн хэрлэг буюу ревматизмыг зүрхийг гэмтээдэг бие даасан өвчин гэж үзэх болсон юм.

Хэдийгээр ХХ зуун гарсаар ревматизмаар өвчлөгчдийн тоо багассаар ирсэн ч зүрхэнд хийгдэж байгаа хагалгааны 10% нь ревматизмаас үүдэлтэй зүрхний архаг гэмтэл гэсэн шалтгаанаар хийгдэж байна. Ингээд ч зогсохгүй ревматизмын гаралтай үе мөчний үрэвслийн талаас илүү тохиолдол нь зүрхний гажгийг үүсгэдэг гэж үздэг.

Харин манайхан энэ эмгэгийг хар яриандаа ангин нь зүрхэнд нь гэж ярьцгаадаг.

Шалтгаан

Хэрлэг буюу ревматизм нь гүйлсэн булчирхайн үрэвсэл /фарингит/, эсвэл залгиурын үрэвсэл /ангин/ зэрэг стрептокок халдварын хожуу үеийн үрэвсэл юм. Гэхдээ хоолой нь өвдсөн хүн болгон ревматизмаар өвддөггүй, зөвхөн 0,3-3% өвчилдөг. Ревматизмыг үүсэхэд стрептококкын антигенд өгөх дархлалын системийн хариу, хариуны үргэлжлэх хугацаа чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.

Ревматизмын улмаас зүрхний гадаргуй үрэвсэн өөрчлөгдөхийг ревмакардит гэдэг. Ревмокардит гэдэг нь дор зүрхний булчингийн гэмтэл буюу миокардит, зүрхний дотоод бүрхүүлийн гэмтэл эндокардит гэсэн хоёр янз байдаг ч энэ хоёрыг тухай бүрт ялгахад бэрхшээлтэй байдаг.

Явц

Стрептококийн халдварыг аюулгүй болгох зориулалттай эсрэг бие /антитело/ дархлалын онцлог /гажиг/-аас үүдэн хүний зүрхний эсийн эсрэг ажиллаж эхэлдгээс болж зүрхний клапан буюу хавхлага гэмтдэг.

Стрептококийн халдвар буюу ангинтсан хүн бүр ревматизмаар өвдөөд байдаггүй зөвхөн дархлалын гажигтай хүн л өвддөгийн шалтгаан нь энэ.

Архаг ревматизмын үед зүрхний үйл ажиллагаа алдагддаг. Ингэж гэмтэх үед миокардит буюу зүрхний булчингийн гэмтэл нь гол төлөв эдгэрдэг боловч клапанд гарсан өөрчлөлт нь арилалгүй үлддэг. Үүнийг манайхан хар яриандаа ангин зүрхэнд орох, эсвэл ангин нь зүрхэндээ орчихсон гэж ярьдаг.

Ревматизмаас үүдэлтэй зүрхний согогын 85%-д нь зүрхний митраль клапан гэмтдэг бол хоёр хавхлагын гэмтэл цөөн, гол судасны хавхлагын салангид гэмтэл бүр цөөн тохиолдоно. Ингэхэд зүрхний гол судасны гажиг нь удаан хугацаанд (заримдаа 20-25 жилийн туршид) ямар ч шинж шинж тэмдэггүй явагдах нь бий. Гэвч үүний дараа нөжөөр бөглөрөх, зүрхний хэм алдагдал, ба зүрхний архаг дутагдал үүсэх зэрэг ноцтой хүндрэл үүсдэг.

Хэрлэгийн гаралтай хавхлага/клапаны үрэвслийн үед хавхлагны хавтсууд зузаарч,  ирмэг нь хөвсгөр болно. Хагас жил, жилийн дараа үрэвслийн улмаас зузаарч, холбогч эд үүсэн сорвижолт, өөрчлөлт үүснэ.

Оношлогоо

Өвчний эхний үед зүрхний гэмтлийн шинж тэмдгийг 70-85% нь тодорхойлж чаддаг. Дараа дараагийн өвдөлтийн үед зөв оношлох боломж нь бүр нэмэгддэг ч гэмтэл зүрхний булчин, дотор бүрхүүл ба гадна бүрхүүлийн хаана нь байгаагаас ихээхэн хамаарна.

Хэрлэгийн гаралтай зүрхний үрэвслийн үед зүрхний хэсэгт эвгүй оргих ба бага зэрэг өвдөх, биеийн хүчний ачаалалын үед бага зэрэг амьсгаадах, зүрх дэлсэх, зүрх доголдох зовиур ажиглагддаг.

Гэхдээ зүрхээр дэлсэх, зүрхээр өвдөх нь болгон нь ревматизмын гаралтай зүрхний үрэвслийн шинж биш гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.

Хэрлэгийн гаралтай зүрхний үрэвслийн оношлогоог зүрхний эмч хийнэ. Зүрхний эхографийн аргыг чанд авианы тусламжтайгаар хийж, зүрхний булчин ба хавхлагын байдлыг шинжлэн, цус зүрхний хөндийгөөр урсах хурдыг дүгнэнэ. Зүрхний үйл ажиллагааг шинжлэх үед зүрхний цахилгаан бичлэг (ЗЦБ), тредмилл-сорил биеийн хүчний ачааллын үед ЗЦБ хийх ба холтер-мониторинг ЗЦБ хоногийн турш ЗЦБ хийнэ.

Эмчилгээ

Антибиотикийн тусламжтайгаар дахин халдвар авахаас сэргийлэх, ревматизм анхны шинж илрэх үед физик эмчилгээний аргыг идэвхтэй хэрэглэх, зүрхний өөрчлөгдсөн хавхлагыг мэс ажилбараар солих, эсвэл нөхөн сэргээх замаар эмчилгээ хийгдэнэ.

Зүрхний хавхлагын өөрчлөлтийг эмчлэх боломжгүй үед сүүлийн жилүүдэд хиймэл хавхлага суулгах хагалгааг хийж байна.

Тамхины хор хөнөөлийн талаарх олон тооны судалгаагаар нотлогдсон хамгийн наад захын жишээг дурдъя л даа. Тамхинд агуулагддаг никотин нь жирэмсэн эмэгтэйчүүдэд онцгой хортой нөлөө үзүүлнэ. Никотин нь сул, жин багатай хүүхэд төрөхөд ихээхэн нөлөөлдөг бол төрсний дараах эхний нэг жил тамхи татах үед хөхүүл хүүхдийн өвчлөлт, гэнэтийн нас баралт эрс нэмэгддэг.

Үүнийг илүү нарийвчлан авч үзье л дээ. Жирэмсэн эмэгтэй хүн тамхи татсаны дараагаар эхэс буюу ургийг цус, хүчил төрөлч, тэжээлийн бодисоор хангаж байдаг эрхтэний судас агшдаг. Харин бүх хүчил төрөгч, тэжээлийг нь өгч байдаг эрхтэнийх нь судас агшихаар хэвлийд байгаа хүүхэд яах вэ? Мэдээж хэрэг хүчилтөрөгчийн дутагдалд орно. Тэгэхээр тамхи татах тоолонд эхийн хэвлийд байгаа хөөрхий хүүхэд ийнхүү хүчин төрөгчийн дутагдалд орно.

Хүчилтөрөгчийн дутагдал гэхээр зарим хүн сайн төсөөлөхгүй байж болох юм. Тэгвэл шатаар, эсвэл өгсүүр газар гэнэт хурдан гүйгээд үзээрэй. Ингэхээр амьсгаа давчдаад, цээж багтраад уухилаад ирнэ. Энэ бол хүчил төрөгчийн хэрэгцээ огцом багасч байгаатай холбоотойгоро хүний бие хямарч байгаагийн шинж. Тэгвэл эхийн хэвлийд байгаа тэр жаахан амьтан тамхи татах болгонд ингэж бачуурдаг гэж төсөөлөөд үз. Улмаар байнга ийм байдалд ороод байвал ургийн хөгжил удааширна. Үр дүнд нь тамхины уршгаар зулбах, амьгүй хүүхэд төрүүлэх, эсвэл биеийн жин дутуу хүүхэд төрүүлэх эрсдэл эрс нэмэгдэнэ.

Эрчүүдийн хувьд гэвэл никотин нь бэлгийн булчирхайд сөрөг нөлөө үзүүлснээр бэлгийн сулрал үүсэх ноцтой шалтгаануудыг нэг болдог. Тийм ч болохоор бэлгийн сулралын эмчилгээг тамхинаас бүрэн гарах, гарч чадахгүй бол татах тоог нь эрс цөөрүүлэх замаар эхэлдэг.

Дам таталт гэж бас нэг айхтар юм бий. Тамхичин хүн өөрийгөө төдийгүй дэргэдээ байгаа ойр дотны хүмүүсээ тамхиныхаа утаагаар хордуулж байдаг. Хүн болох гэж тэмцэж яваа хүүхдүүд тамхины утаанд маш эмзэг байдаг. Тэгэхээр тамхи татдаг аав, ээж, өвөө, ах, эгч нар аль болон хүүхдийн хажууд тамхи татахгүй байхыг хичээх хэрэгтэй. Ингэвэл айл гэрийн тамхи татдаггүй хүмүүс нь ядаж ханиад томуу, хатгаа, харшил гээд өвчин ороолгүй, эмч домч, эмийн сангаар явж мөнгө төгрөг үрээд байлгүй эрүүл саруул явна.

Тамхины хор уршгийн талаарх хангалттай их мэдээ байдаг болохоор олон зүйл нуршилгүйгээр хэдэн зураг оруулсан нь дээр гэж үзлэээ.

Зүүн талд нь тамхи татдаг хүний уушиг зүрх, харин баруун талд тамхи татдаггүй хүний уушиг зүрх

Энэ бол тамхинаас болж нөгөө ертөнцийн үүдийг татсан хэд хэдэн хүний уушиг.

За яасан тамхиндаа хайртай хэвээр л байна уу?

Тамхинаас гарах гэж байгаа хүмүүст хэлэхэд тамхинаас гаргах 400 гаруй арга, аргачлал байдгаас бодит үр дүн өгч өргөн хэрэгллэгддэг 40 орчим л байдаг. Ямар аргыг сонгосноос үл хамаараад эхний 2 долоо хоног л хамгийн хэцүү байдаг. Энэ үеийг давж чадвал хүн тамхинаас гарах, хаях чадалтай юм байна гэдэгтээ итгэж, чин зоригтой болдог.  Сэтгэлийн чин зоригтой хүн хаана хүрч чаддагийг Сүх жанжин хэлээд өгчихсөн байгаа болохоор давтах нь илүүц биз.

Рейтерийн хам шинж нь үений үрэвсэл, шээсний сүвний үрэвсэл, нүдний салст бүрхүүлийн үрэвсэл гэсэн гурван шинж тэмдэгтэй байдаг. Эдгээрээс гол төлөв давамгайлдаг шинж тэмдэг нь үений үрэвсэл юм. Ингэхдээ үе, шээсний сүв, нүдний салст бүрхүүлийн үрэвсэл нь бүгд нэг өвчин үүсгэгчээр үүсгэгдсэн байдгаараа бусад хам шинжүүдээс ялгаатай байдаг. Энэхүү хам шинж нь гол төлөв залуу эмэгтэйчүүдэд ажиглагддаг. 

Шалтгаан

Рейтерийн хам шинжийн шалтгаан нь вирус ба бактерийн халдвар юм. Мөн түүнчлэн хүний дархлалын системийн удамшлын онцлог (тодорхой өвчин үүсгэгч нэвтрэхэд хэвийн бус урвал үзүүлэх) юм. Үүсгэгч нь  сальмонелл ба шигелүүд, БЗХӨ үүсгэгч хламид, гонококк байдаг. Гэвч заримдаа рейтерийн хам шинж ба халдварын хооронд уялдаа холбоо байдаггүй. Ихэвчлэн рейтерийн хам шинж нь хламидын төрлийн бактериар халдварлагдсаны дараа үүсдэг. Дараа нь бичил биетнүүд цусаар бусад эрхтэн ба системээр тархана.

Явц

Рейтерийн хам шинжийн нууц үе нь 1-2 долоо хоног байна. Өвчин эхлээд шээсний сүвний үрэвслийн шинжээр илэрч, шээхэд өвдөлттэй байна. Гэвч заримдаа шээсний сүвний үрэвсэл далдуур явагдан том үений хэсгээр буюу өвдөгний үеэр өвдөх, арьс нь халуун оргино. Үеэр өвдөх нь байнга нэмэгдэж  хавагнана. Дараа нь шагайн г.м. бусад үеийг гэмтээнэ. Дунджаар үрэвслийн процесс 4-5 үеийг хамарна. Өвчтөний биеийн байдал муудан халуун нь нэмэгдэнэ. Энэ суурин дээр нүд, нүдний салст бүрхүүлийн үрэвсэл үүснэ. Хоёр өвчтөний нэг нь шодой ба амны хөндийн салст бүрхүүл жижиг шархлаа үүсч гэмтэнэ. Алга, ул эсвэл бүх биений арьсанд улаан толбо үүснэ. Толбо нь хатуу таваар бүрхэгдсэн байна. Хумс гэмтэх нь (зузаарах, хугарах) олонтоо байдаг.

Оношлогоо

Эмчилгээ

Ийм нөхцөлдюу эрхэм компаний эзэд нь мөнгө сарвайн эрдэмтэн мэргэдээс тусламж хүссэн нь ойлгомжтой. Цаадуул нь, мөнгийг нь тоолж үзчихээд мөрөө нэг хавчин, нүдний шилээ нэг засчихаад химийн аргаар гаргаж авсан хямд төсөр орлуулагч бодисууд буюу хүсний нэмэлт бодисуудын үйл олноор нь зохион бүтээчихэж. Тэдгээр бодисуудыг нь ашиглан компаний эзэд нь хуучин аргаар хийсэн бол хэзээ ч байж боломгүй хүртэл төрөл бүрийн хүсний бүтээгдэхүүнүүдийг үйл олноор нь үйлдвэрлэн, зарж “лайтай их ашиг” олж эхэлжээ. Уламжлалт аргаар хийсэн бол хэзээ ч байж боломгүй бүтээгдэхүүнүүдийн нэг нь чипс. Гахайн мах, кимчи, эсвэл бүр алимны амттай, ногоон, улаан, хүрэн өнгөтэй чипс г.м.

Хүнсний үйлдвэрлэлд ашигладаг нэмэлт бүтээгдэхүүнүүдийг нийтэд нь Е үсгээр тэмдэглэдэг.

Е101 – E180 нь хүнсний будагч бодисууд

Эдгээр бодис нь бүтээгдэхүүний хүссэн өнгөөр будах, эсвэл боловсруулалтын үед алдагдсан өнгийг нь дахин сэргээх зорилгоор ашигладаг. Жишээлэхэд, хиамын чанах үед мах саарал өнгөтэй болно. Тэгэх ч ёстой. Гэвч саарал өнгөтэй хиам нь худалдан авагчид таашаадаггүй, борлуулалт нь муу байдаг тул будагч нэмж улаан ягаан өнгөтэй болгодог. Гэхдээ бета каротин гэх мэтийн биологийн гаралтай будагчид бас байдаг. Ийм будагчийн нөлөөгөөр жишээлэхэд, лууван байгалиасаа улаан өнгөтэй болдог.

E200 – E229 нь консервантууд буюу хадгалалтын хугацааг уртасгадаг бодисууд. Элдэв мөөгөнцөр, нянгийн үржлийн дарамтлах замаар бүтээгдэхүүнийг муудахаас сэргийлдэг.

E300 – E399 нь антиоксиданд, исэлдэхээс сэргийлэгч бодисууд. Бүтээгдэхүүнийг гашилж, исэлдэн өнгө нь муудахаас хамгаална. Заримдаа С витамин, Е витамин гэх зэрэг байгалийн нэгдлүүд байдаг бол заримдаа химийн аргаар гаргаж авсан бодисууд байдаг.

E400 – E499 нь тогтворжулагч бодисууд. Бүтээгдэхүүний нягтрал алдагдахаас сэргийлэх наалдамтгай, нийлэмтгий чанарыг нь нэмэгдүүлнэ.

E500 – E599 нь эмульгаторууд. Эдгээр бодисууд нь ус ба тос гэх мэтийн байгаль дээр хэзээ ч нийлдэггүй шингэнийг нийлүүлсэн нэгэн жигд шингэн гаргаж авахад тусладаг. Мөн хөвсгөр болгодог.

E600 – E699 нь амт, үнэрийг хүчтэй болгогч бодисууд. Өөрөөр хэлбэл ийм бодисуудыг нэмсний дараа бүтээгдэхүүний үнэр, амт нь хадгалалтын явцад алдагдана гэж айлтгүй.

E900 – E999 гялалзуулагч бодисууд. Бохь гэх мэт зарим бүтээгдэхүүнийг харахаар нэг их гоё гялалзаад байдаг даа? Гурил г.м. бүтээгдэхүүний чанар алдагдахаас сэргийлнэ.

Е1000 нь сүүлийн үед гарч ирсэн шинэ нэмэлтүүд.

Гэтэл өөр нэг хэсэг эрдэтэмтэд нь нөгөө хэсгийнхээ гаргаж ирсэн тэдгээр хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн, бодисууд нь хүний биед тун ч таагүй, зарим үед бүр үхлийн аюултай нөлөө үзүүлдэг болохыг нь тогтоох нь тэр. Үүнийг мэдсэн ард олон дургүйцэхэд төр нь хэрэглэж болох, хэрэглэх болох бодисуудыг заасан хууль тогтоомж гарч ирсэн. Үүний улмаас хүсний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэгчид нь ямар гээчийн химийн бодисыг бүтээгдэхүүнээ нэмж байгаагаа сав баглаа, шошго дээрээ заавал зааж өгөх ёстой болсон юм. Хүн ямар гээч химийн бодис идэж байгаагаа мэдэж аваад, өөрөө сонголт хийг гэж. Гэвч улс болгон өөрийн эдийн засаг, төсөв мөнгө энэ тэрээ бодоод энэхүү хориотой жагсаалтыг янз бүрээр танаж байдаг. Үр дүнд нь нэг улсад хориотой бодисыг өөр улсад зөвшөөрсөн байх г.м. Аль улсад хориотой химийн нэмэлтийн жагсаалт хамгийн цөөн гэдгийг та лав гадарлаж байгаа биз.

Тэгэхээр юмыг яаж мэдэх вэ, гял цал болсон эрээн мяраан гоё хайрцагтай гадгаад дотоодын бүтээгдэхүүн авахаасаа өмнө сав баглаа, шошго энэ тэрийг нь хараад дараах зүйлс байгаа эсэхийг шалгаж байгаарай. Ялангуяа хүүхдийн идэх дуртай чихэр, уух дуртай ундаа, зажлах дуртай бохь зэргийг авч өгөхийн өмнө сайтар шалгаж байгаарай.Нэрээ төрөө боддог томоохон компаниуд дийлэнх тохиолдолд ямар гээч Е хийснээ орц, найрлага дээрээ заавал заасан байдаг. Ийм тэмдэглэгээ байхгүй бол … нь дээр байх.

Хүсний аюулгүй байдлын жил энэ тэр гээд сүржин юм олон сонсогддог ч энэ Е-ийн дундаас манай улсад аль хориотой, аль нь хориогүй байгаа нь мэдэгдэхгүй юм. Аргаа бараад хойд зүгийн мэргэжилтнүүдийн гаргасан жагсаалтыг оруулсан нь энэ. Манайд энэ талаар шинжлэх ухааны үндэслэлтэй арга хэмжээ авагддаггүй бололтой юм. Наад захын жишээ саяын мелалинтай холбоотой дуулиан. Гадгаадад л меланин гэж бөөн юм болоогүй бол “бяд чинь” мэдэхгүй л нөгөө сүүг нь уугаад л байх байсан.